Czy picie kawy i herbaty chroni przed demencją? Wyniki przełomowego badania JAMA

Nowe badanie sugeruje, że ta codzienna przyjemność może mieć zaskakujący związek z kondycją mózgu na starość.

Naukowcy przez ponad cztery dekady obserwowali ponad 130 tysięcy osób i sprawdzali, jak ilość wypijanej kawy i herbaty wiąże się z ryzykiem demencji. Wyniki są spokojne, ale bardzo interesujące dla wszystkich, którzy zaczynają dzień z kubkiem w dłoni.

Ogromne badanie, proste pytanie: co robi z nami kofeina

Autorzy pracy, opublikowanej w renomowanym piśmie medycznym JAMA, przyjrzeli się nawykom żywieniowym ponad 131 tysięcy dorosłych. Uczestnicy mieli na starcie między 45 a 55 lat i byli obserwowani aż przez 43 lata. Regularnie wypełniali ankiety o diecie, stylu życia i stanie zdrowia.

Celem było sprawdzenie, czy regularne picie kawy lub herbaty z kofeiną ma związek z tempem starzenia się mózgu. Badacze nie sprawdzali wyłącznie jednego momentu, ale całe dekady życia, co jest dużą przewagą względem wcześniejszych analiz, trwających zwykle kilka lat.

Przeczytaj również: Alzheimer nie zaczyna się od zapominania? 6 wczesnych sygnałów, które łatwo przeoczyć

Wynik: osoby pijące umiarkowane ilości kawy i herbaty z kofeiną rzadziej doświadczały demencji i wykazywały wolniejsze pogarszanie się funkcji poznawczych.

Ile kawy i herbaty przynosi korzyść dla mózgu

Z analizy danych wynika, że najkorzystniejszy efekt dotyczył osób, które trzymały się mniej więcej takich dziennych ilości:

• kawa: od 2 do 3 filiżanek dziennie,
• herbata: od 1 do 2 filiżanek dziennie (z kofeiną).

W całej grupie ponad 130 tysięcy badanych, u około 11 tysięcy rozwinęła się demencja. Gdy porównano pijących kawę i herbatę z tymi, którzy sięgali po nie rzadko lub wcale, różnice były wyraźne:

Przeczytaj również: Nowe badanie: proste ćwiczenia dla umysłu odsuwają Alzheimera nawet o lata

Co ważne, osoby pijące takie ilości napojów z kofeiną uzyskiwały też lepsze wyniki w testach pamięci, uwagi i szybkości myślenia. Deklarowały wolniejsze „tępienie” umysłu wraz z wiekiem.

Kofeina w centrum zainteresowania badaczy

Naukowcy od dawna podejrzewali, że w kawie i herbacie kryje się coś, co pomaga mózgowi. W grę wchodzą przede wszystkim dwa typy związków:

Przeczytaj również: Najgorsza pora na picie herbaty jeśli chcesz dobrze spać

• kofeina – działa pobudzająco, ale ma też wpływ na naczynia krwionośne i komórki nerwowe,
• polifenole – silne przeciwutleniacze, które ograniczają stany zapalne i uszkodzenia komórek.

Wcześniejsze prace dawały niezbyt spójne rezultaty, głównie przez krótszy czas obserwacji lub brak danych o długoletnich nawykach. Tutaj tę lukę wypełnia właśnie 43-letni okres śledzenia zdrowia uczestników.

Autorzy badania podkreślają, że napoje z kofeiną wydają się korzystne niezależnie od tego, czy ktoś ma genetycznie wyższe, czy niższe ryzyko demencji.

To ważny sygnał: filiżanka kawy nie „naprawi” genów, ale może stanowić jedno z drobnych codziennych działań, które sumują się na długotrwały efekt.

Dlaczego kawa bezkofeinowa nie daje podobnego efektu

Badacze sprawdzili także osoby wybierające kawę bez kofeiny. W ich przypadku nie zauważono istotnego zmniejszenia ryzyka demencji ani wolniejszego spadku funkcji poznawczych. Taki wynik sugeruje, że sam smak kawy nie wystarczy – kluczową rolę odgrywa najprawdopodobniej właśnie kofeina i to, jak organizm ją przetwarza.

Kofeina wpływa na pracę mózgu kilkoma drogami. Blokuje receptory adenozyny, czyli związku odpowiedzialnego za poczucie senności, poprawia przepływ krwi w niektórych obszarach mózgu, a w dłuższej perspektywie może modyfikować reakcje zapalne i stres oksydacyjny. Wszystkie te czynniki są powiązane z rozwojem demencji.

Kiedy „więcej” nie znaczy „lepiej”

Wyniki badania nie oznaczają, że trzeba przestawić się na litry espresso dziennie. Analiza pokazała, że korzyść dotyczyła przede wszystkim umiarkowanych ilości. Przy większej liczbie filiżanek efekt przestawał się nasilać – krzywa się spłaszczała.

Uczestnicy, którzy przekraczali mniej więcej 3 filiżanki kawy i 2 filiżanki herbaty dziennie, nie zyskiwali już dodatkowej ochrony dla mózgu.

Jeden z autorów wyjaśniał, że organizm ma ograniczoną zdolność metabolizowania związków bioaktywnych zawartych w kawie i herbacie. Gdy przekraczamy ten próg, nie dostajemy „więcej korzyści”, za to zmęczony układ nerwowy i krążenia może zacząć odczuwać skutki uboczne – od kołatania serca po problemy ze snem.

Kto nie powinien zwiększać dawki kofeiny

Choć dane z badania są uspokajające dla miłośników kawy i herbaty, nie każdy powinien od razu sięgać po kolejny kubek. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby:

• z nadciśnieniem tętniczym trudnym do opanowania,
• z zaburzeniami rytmu serca,
• z przewlekłą bezsennością,
• kobiety w ciąży, u których zaleca się ograniczenie kofeiny.

W ich przypadku każda zmiana ilości kofeiny powinna być skonsultowana z lekarzem. Zdrowy mózg nic nie zyska, jeśli reszta organizmu będzie działać na granicy możliwości.

Czy osoby niepijące kawy i herbaty powinny zacząć?

Autorzy badania podkreślają, że wyniki mają charakter obserwacyjny. Oznacza to, że pokazują związek, ale nie dowodzą w stu procentach, że to właśnie kofeina jest bezpośrednią przyczyną niższego ryzyka demencji. Być może osoby pijące kawę i herbatę częściej prowadzą też bardziej aktywny styl życia, mają intensywniejsze kontakty społeczne, a to także sprzyja lepszej kondycji mózgu.

Badanie nie jest zachętą, by ktoś, kto nie lubi kawy czy herbaty, zmuszał się do ich picia wyłącznie „dla zdrowia”.

Naukowcy sugerują raczej inne przesłanie: osoby, które i tak sięgają po kawę lub herbatę z kofeiną, nie muszą się aż tak mocno obawiać o wpływ tego na mózg, o ile nie przesadzają z ilością. Umiarkowany rytuał porannego kubka może wręcz wejść na listę drobnych nawyków, które sprzyjają sprawności umysłowej w późniejszych latach.

Co jeszcze, poza kofeiną, wspiera kondycję mózgu

Demencja rozwija się przez lata i zależy od wielu czynników: genów, chorób przewlekłych, diety, ruchu, jakości snu, poziomu wykształcenia czy aktywności społecznej. Kawa ani herbata nie zastąpią całościowej troski o siebie.

Do działań, które w badaniach regularnie wiązano z lepszą sprawnością poznawczą w starszym wieku, należą między innymi:

• regularna aktywność fizyczna – szczególnie marsz, pływanie, jazda na rowerze,
• kontrola ciśnienia tętniczego, cholesterolu i cukru we krwi,
• sen dobrej jakości, bez chronicznego niedosypiania,
• dieta bogata w warzywa, owoce, ryby i zdrowe tłuszcze,
• utrzymywanie kontaktów z ludźmi, praca umysłowa, nauka nowych rzeczy.

Kofeina może być jednym z elementów tej układanki, ale nie zastąpi jej pozostałych części.

Poranny kubek w praktyce: jak wycisnąć z niego maksimum korzyści

Dla osoby, która lubi kawę lub herbatę, wyniki badania można przełożyć na kilka prostych wskazówek. Warto:

• trzymać się mniej więcej 2–3 filiżanek kawy dziennie albo uzupełniać je 1–2 filiżankami herbaty z kofeiną,
• unikać picia mocnej kawy na pusty żołądek, zwłaszcza przy wrażliwym układzie pokarmowym,
• nie sięgać po kofeinę późnym popołudniem, jeżeli pojawiają się problemy ze snem,
• pilnować dodatków – kilka łyżeczek cukru w każdej filiżance szybko zniweluje zdrowotny bilans,
• traktować kawę i herbatę jako uzupełnienie, a nie „lek na pamięć”.

Dobrze też pamiętać, że reakcja na kofeinę jest indywidualna. To, co dla jednej osoby jest optymalną dawką, u innej może wywołać drżenie rąk i kołatanie serca. Warto wsłuchiwać się w sygnały z własnego organizmu i w razie wątpliwości porozmawiać z lekarzem.

Cała ta historia ma jeszcze jeden ciekawy aspekt psychologiczny. Poranny rytuał – chwila tylko dla siebie, z kubkiem w dłoni – sam w sobie bywa sposobem na złapanie oddechu, obniżenie napięcia i uporządkowanie myśli przed dniem pełnym obowiązków. Jeśli do tego dochodzi umiarkowana dawka kofeiny, która według badań może wspierać mózg w dłuższej perspektywie, wiele osób zyska dodatkowy argument, żeby nie rezygnować z ulubionego napoju, tylko nauczyć się pić go z głową.