Mają ponad 80 lat, a pamięć jak czterdziestolatkowie. Naukowcy znaleźli trop

Ich mózgi zachowują się inaczej niż u typowych seniorów.

Badacze porównali tkankę mózgową bardzo wiekowych osób o znakomitej pamięci z mózgami rówieśników i pacjentów z Alzheimerem. Różnice w tworzeniu nowych neuronów okazały się uderzające i mogą zmienić sposób myślenia o starzeniu się mózgu.

Kim są „superstulatkowie mózgu” i czym się wyróżniają

W literaturze naukowej funkcjonuje określenie „super-agers” – to osoby po osiemdziesiątce, które na testach pamięci wypadają jak dużo młodsi dorośli, zwykle z przedziału 50–60 lat. Nie chodzi o pojedyncze szczęśliwe wyjątki, ale o wyraźnie wyodrębnioną grupę badawczą, obserwowaną od lat m.in. na uniwersytecie Northwestern w USA.

Ich wyniki w testach pamięci epizodycznej – czyli zdolności przypominania sobie konkretnych zdarzeń z życia – dorównują, a czasem przewyższają osiągnięcia osób młodszych o kilka dekad. To tak, jakby osiemdziesięcioletnia osoba bez trudu pamiętała szczegóły rozmowy, koloru ubrania czy zapachu w pokoju sprzed kilku tygodni, gdy jej rówieśnicy gubią się w datach i nazwiskach.

Przez lata naukowcy podejrzewali, że za tą „superpamięcią” musi stać jakaś cecha biologiczna mózgu. Nowe badanie zespołu z Chicago zaczyna tę zagadkę rozjaśniać.

Badanie mózgów po śmierci: pięć grup, setki tysięcy komórek

Zespół kierowany przez Orly Lazarov przeanalizował tkankę mózgową pobraną po śmierci od osób należących do pięciu różnych grup:

• zdrowi młodzi dorośli,
• seniorzy bez istotnych zaburzeń pamięci,
• osoby z łagodnym spadkiem funkcji poznawczych,
• pacjenci z chorobą Alzheimera,
• osoby zaliczone do grupy super-agers, czyli bardzo wiekowe, ale z niezwykle dobrą pamięcią.

W centrum zainteresowania znalazł się hipokamp – kluczowa struktura mózgu odpowiedzialna za tworzenie nowych wspomnień. Naukowcy zsekwencjonowali aktywność genów w około 356 tysiącach jąder komórkowych, korzystając z zaawansowanej techniki analizy pojedynczych komórek. Dzięki temu mogli przyjrzeć się, jak pracuje każda komórka z osobna.

Analiza ujawniła, że mózgi osób o wyjątkowo dobrej pamięci w bardzo późnym wieku wciąż intensywnie produkują nowe neurony – znacznie intensywniej niż u przeciętnych seniorów.

Nowe neurony po osiemdziesiątce? U niektórych – jak najbardziej

Najbardziej rzucający się w oczy wynik dotyczy neurogenezy, czyli powstawania nowych neuronów. U osób z grupy super-agers tempo narodzin nowych komórek nerwowych w hipokampie jest co najmniej dwukrotnie wyższe niż u rówieśników bez zaburzeń pamięci i nawet 2,5 razy wyższe niż u osób z chorobą Alzheimera.

W praktyce oznacza to, że ich mózg nie „zastyga” wraz z wiekiem. Wciąż dodaje nowe elementy do istniejącej sieci połączeń, jakby w bardzo starym mieście cały czas powstawały nowe ulice i łączniki między dzielnicami, ułatwiające przemieszczanie się informacji.

To stoi w wyraźnym kontraście do dawnych przekonań, według których dorosły mózg po prostu przestaje wytwarzać neurony. Najnowsze dane sugerują coś innego: u części osób proces ten może trwać bardzo długo, a jego intensywność wiąże się z jakością pamięci.

Specjalne „mikrośrodowisko” w hipokampie

Naukowcy opisują u tych wyjątkowych seniorów swoistą „sygnaturę odporności” w hipokampie. Chodzi o zestaw cech środowiska komórkowego, które łącznie sprzyjają narodzinom i przetrwaniu nowych neuronów.

Rola astrocytów – cichych opiekunów neuronów

Duże znaczenie mają astrocyty – komórki glejowe, które otaczają neurony, dostarczają im substancji odżywczych i dbają o bezpieczne warunki do pracy. U osób ze świetną pamięcią po osiemdziesiątce astrocyty wykazują inny program aktywacji genów niż u przeciętnych seniorów.

W praktyce może to oznaczać, że lepiej usuwają szkodliwe produkty przemiany materii, skuteczniej wspierają metabolizm neuronów i tworzą bardziej przyjazne środowisko dla świeżo powstałych komórek nerwowych.

Neurony CA1 w lepszej kondycji

Drugim kluczowym elementem są neurony typu CA1, również zlokalizowane w hipokampie. To one biorą udział w kodowaniu informacji związanych z konkretnymi wydarzeniami. Badanie wykazało, że u super-agers połączenia synaptyczne tych neuronów są w znacznie lepszym stanie niż u pozostałych grup.

Nie chodzi wyłącznie o powstawanie młodych komórek, ale o to, by włączyły się w stabilną, dobrze funkcjonującą sieć połączeń. U wyjątkowo sprawnych seniorów oba te warunki wydają się spełnione.

Zdaniem Tamar Gefen z ośrodka neurologii poznawczej uniwersytetu Northwestern to jedna z najbardziej bezpośrednich biologicznych wskazówek, że mózg takich osób pozostaje bardziej plastyczny, czyli zachowuje zdolność do adaptacji i samonaprawy.

Co z tego wynika dla walki z demencją

Szacuje się, że z różnymi formami otępienia żyje dziś na świecie około 55 milionów ludzi, a liczba ta może się potroić do połowy stulecia. Starzenie się społeczeństw sprawia, że każde nowe narzędzie spowalniające spadek funkcji poznawczych ma ogromne znaczenie zdrowotne i ekonomiczne.

Jeśli uda się zrozumieć, jak dokładnie działają mechanizmy wspierające neurogenezę u super-agers, można będzie próbować je pobudzać u osób zagrożonych demencją. Kierunek prac już się zarysowuje: zespół Orly Lazarov planuje opracowanie terapii celujących w astrocyty i neurony CA1, tak aby odtworzyć korzystne „mikrośrodowisko” hipokampa u pacjentów.

Naukowcy zaznaczają, że wysoka neurogeneza może być zarówno przyczyną, jak i skutkiem korzystnego zestawu innych czynników – genów, stylu życia, diety czy poziomu wykształcenia. Związek jest wyraźny, ale kierunek zależności wciąż pozostaje niepewny.

Czy można „wytrenować” mózg do roli super-agera?

Badanie dotyczyło tkanek pobranych po śmierci, więc nie odpowiada wprost na pytanie, co konkretna osoba może zrobić, by długo zachować dobrą pamięć. Sporo podpowiadają jednak wcześniejsze prace nad plastycznością mózgu i czynnikami sprzyjającymi neurogenezie.

Najczęściej wymienia się:

• regularną aktywność fizyczną o umiarkowanej intensywności,
• aktywny styl życia towarzyskiego i częsty kontakt z innymi ludźmi,
• stałe wyzwania intelektualne – naukę nowych umiejętności, języków, instrumentów,
• dietę o wysokiej zawartości produktów roślinnych, ryb i zdrowych tłuszczów,
• dobrą jakość snu i kontrolę chorób przewlekłych, takich jak nadciśnienie czy cukrzyca.

Te elementy nie zamienią każdego w posiadacza „mózgu dwudziestolatka”, ale mogą tworzyć środowisko sprzyjające lepszej kondycji neuronalnej. W świetle nowych danych nabierają dodatkowego sensu: wiele z tych czynników wpływa na metabolizm astrocytów, stan naczyń krwionośnych mózgu i procesy zapalne, które pośrednio modyfikują neurogenezę.

Co jeszcze wymaga wyjaśnienia

Naukowcy wciąż szukają odpowiedzi na kilka kluczowych pytań. Nie wiadomo, dlaczego tylko część osób po osiemdziesiątce zachowuje tak wysokie tempo powstawania neuronów. Dużą rolę może odgrywać zestaw wariantów genetycznych, które chronią mózg przed stresem, stanem zapalnym i toksycznym białkiem amyloidowym, charakterystycznym dla Alzheimera.

Kolejna sprawa to moment w życiu, w którym zaczyna się „ścieżka” prowadząca do zostania super-agerem. Czy trzeba mieć całe dekady aktywnego, zdrowego życia, czy też nawet późniejsza zmiana nawyków jest w stanie zauważalnie poprawić sytuację? Odpowiedź na to pytanie może przełożyć się na zalecenia dla osób w średnim wieku i starszych.

Warto też pamiętać, że neurogeneza to tylko jeden element większej układanki. Mózg korzysta z wielu sposobów radzenia sobie z uszkodzeniami: może wzmacniać istniejące połączenia, tworzyć nowe „objazdy” dla informacji czy efektywniej wykorzystywać zasoby, które ma. U super-agers te procesy prawdopodobnie działają jednocześnie, a wysoka produkcja neuronów to najbardziej spektakularny, ale nie jedyny składnik ich przewagi.

Jeśli kolejne badania potwierdzą obecne wyniki, medycyna może zacząć traktować intensywną neurogenezę u bardzo wiekowych osób nie jako ciekawostkę, ale jako realny cel terapeutyczny. Dla starzejących się społeczeństw taka zmiana perspektywy może oznaczać przesunięcie akcentu z biernego czekania na spadek pamięci na aktywne dbanie o plastyczność mózgu przez całe dorosłe życie.