Twoje wizyty w toalecie a dieta: zaskakujące odkrycie o witaminie B1

To, jak często biegasz do toalety, może mieć więcej wspólnego z twoją dietą – i genami – niż ci się wydaje.

Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował dane setek tysięcy osób i zauważył nietypowy trop: częstotliwość wypróżnień łączy się z obecnością jednej konkretnej witaminy w jadłospisie. Co więcej, nie każdy organizm reaguje na nią tak samo – dużo zależy od układu DNA.

268 tysięcy ankiet o toalecie. Po co to komu?

Badacze z kilku krajów sięgnęli po dane genetyczne i zdrowotne ponad 268 tysięcy osób pochodzenia europejskiego i wschodnioazjatyckiego. Interesowała ich jedna, bardzo przyziemna rzecz: jak często badani mają wypróżnienie.

Brzmi mało spektakularnie, ale rytm wizyt w toalecie sporo mówi o tym, jak pracuje cały układ pokarmowy. Zbyt wolne tempo sprzyja zaparciom, zbyt szybkie może oznaczać biegunkę czy zespół jelita drażliwego. Mimo że to ogromny problem w wielu krajach, mechanizmy biologiczne regulujące „tempo jelit” wciąż są słabo wyjaśnione.

Naukowcy traktują częstotliwość wypróżnień jako prosty wskaźnik tego, jak szybko treść pokarmowa przemieszcza się przez jelita – a więc jak pracuje cały „silnik” układu trawiennego.

Analiza genomu, opublikowana w czasopiśmie medycznym Gut, ujawniła 21 fragmentów DNA powiązanych z tym, jak często ludzie chodzą do toalety. Dziesięć z nich opisano po raz pierwszy.

Żółć, nerwy i… zaskakująca witamina

Większość znalezionych sygnałów genetycznych pasowała do znanych już wcześniej szlaków odpowiedzialnych za pracę jelit. Chodzi między innymi o:

• metabolizm kwasów żółciowych, które działają jak naturalny „smar” trawienia,
• sygnały nerwowe zależne od acetylocholiny, koordynujące skurcze mięśni jelit.

Wśród tych dobrze znanych elementów układu trawiennego wyskoczył jednak zupełnie inny motyw – dwa geny związane z witaminą B1 (tiaminą), oznaczone jako SLC35F3 i XPR1. Zajmują się one transportem i aktywacją tiaminy w organizmie.

To właśnie powtarzające się sygnały przy genach SLC35F3 i XPR1 skierowały badaczy w stronę nieoczywistego pytania: czy witamina B1 może wpływać na tempo pracy jelit?

Takie skojarzenie nie jest oczywiste. W szkole uczymy się głównie, że tiamina pomaga w pracy układu nerwowego i przemianie energii. Rzadko mówi się o jej związku z jamą brzuszną i tym, co dzieje się w toalecie.

Witamina B1 a wypróżnienia: im więcej, tym częściej?

Aby sprawdzić, czy to tylko przypadkowa zbieżność, naukowcy sięgnęli po kolejny ogromny zbiór danych – żywieniowe zapisy prawie 100 tysięcy uczestników z bazy UK Biobank. Sprawdzali, ile tiaminy jedzą badane osoby i jak to się ma do ich wizyt w toalecie.

Z analizy wyszło wyraźne powiązanie: osoby z większym spożyciem witaminy B1 częściej zgłaszały wypróżnienia. Nie chodziło o drobne różnice, tylko o wyraźną zależność obserwowaną w skali całej populacji.

Tu pojawia się najciekawszy fragment: efekt nie był taki sam u wszystkich. Najmocniej reagowały osoby z określonym zestawem wariantów genów SLC35F3 i XPR1. U nich wzrost spożycia tiaminy przekładał się na najbardziej odczuwalne przyspieszenie pracy jelit.

Naukowcy stworzyli tzw. łączny wynik genetyczny – im wyższy, tym jelita danej osoby zdawały się bardziej „czułe” na dawkę witaminy B1 w diecie.

Co to oznacza w praktyce?

W uproszczeniu: dwie osoby mogą jeść podobną ilość produktów bogatych w tiaminę – na przykład pełnoziarnisty chleb, rośliny strączkowe, wieprzowinę czy niektóre nasiona – a jedna z nich będzie przez to chodzić do toalety zauważalnie częściej, druga zaś prawie nie odczuje różnicy.

To ciekawy przykład, jak łączy się genetyka z dietą. Sama zawartość talerza to nie wszystko – liczy się również to, jak organizm potrafi wykorzystać konkretne składniki.

Nowe tropy w leczeniu zespołu jelita drażliwego

Autorzy pracy sugerują, że ich wyniki mogą zmienić podejście do terapii chorób, w których kluczową rolę odgrywa tempo pracy jelit. Chodzi przede wszystkim o zespół jelita drażliwego (IBS), ale też przewlekłe zaparcia czy nawracające biegunki.

W badaniu zauważono, że częstotliwość wypróżnień i IBS mają wspólne tło biologiczne. Oznacza to, że mechanizmy sterujące ruchem jelit są w dużym stopniu te same, które decydują o tym, czy ktoś ma skłonność do dolegliwości jelitowych.

Zdaniem badaczy lepsze zrozumienie genetycznych szlaków powiązanych z częstotliwością wypróżnień może pomóc projektować bardziej „szyte na miarę” terapie. W praktyce mogłoby to oznaczać na przykład dobieranie suplementacji lub diety pod konkretne warianty genów, zamiast jednego schematu dla wszystkich.

Czy trzeba brać suplementy z witaminą B1?

Opisane badanie nie sprawdzało żadnego leku ani suplementu. Naukowcy nie testowali konkretnych dawek tiaminy jako terapii na zaparcia czy IBS. Na razie chodzi o wskazanie powiązań i kierunków dalszych prac, a nie gotowy sposób leczenia.

Witaminę B1 najlepiej dostarczać z normalnej, zbilansowanej diety. Znajdziemy ją między innymi w:

• produktach pełnoziarnistych (brązowy ryż, razowy chleb, kasze),
• roślinach strączkowych (fasola, soczewica, groch),
• mięsie wieprzowym i podrobach,
• nasionach słonecznika, orzechach, niektórych rybach.

Uzupełnianie tiaminy w formie tabletek powinno się zawsze konsultować z lekarzem, zwłaszcza jeśli ktoś już cierpi na przewlekłe dolegliwości jelitowe. Zbyt pochopne sięganie po suplementy bez diagnozy może zamaskować inne problemy – od nietolerancji pokarmowych po choroby zapalne jelit.

Co może z tego wynikać dla zwykłego „zjadacza chleba”?

Jeśli masz kłopoty z regularnym wypróżnianiem, nie oznacza to automatycznie, że brakuje ci witaminy B1. Przyczyną mogą być też:

• zbyt mała ilość błonnika w diecie,
• niedostateczne nawodnienie,
• mało ruchu w ciągu dnia,
• przewlekły stres,
• leki spowalniające pracę jelit,
• poważniejsze schorzenia, które musi ocenić lekarz.

Nowe ustalenia pokazują raczej, że jelita są wrażliwe na kombinację czynników: tego, co jemy, jakie mamy geny i w jakim stanie jest nasz układ nerwowy czy hormonalny. U części osób niewielka zmiana w diecie – na przykład wzbogacenie jej w produkty bogate w tiaminę – może zauważalnie poprawić rytm wypróżnień. U innych efekt będzie praktycznie zerowy.

Ciekawym kierunkiem na przyszłość jest tzw. medycyna spersonalizowana. W takim podejściu pacjent z IBS czy przewlekłymi zaparciami mógłby w przyszłości wykonać test genetyczny i otrzymać dietę lub terapię dopasowaną do swojego „profilu jelitowego”. Na razie pozostaje to w sferze planów, ale właśnie takie duże analizy genetyczne są pierwszym krokiem do ich realizacji.

Dla każdego, kto zmaga się z problemami jelitowymi, wniosek jest raczej przyziemny: obserwuj swój organizm, notuj reakcje na konkretne produkty, a w razie przeciągających się kłopotów zgłoś się do specjalisty. Lekarz może ocenić, czy gra toczy się o prostą korektę diety, czy o coś bardziej złożonego – i czy witamina B1 ma w tej historii jakiekolwiek szczególne znaczenie właśnie w twoim przypadku.