Gdzie w Europie najłatwiej złapać kleszcza z boreliozą? Nowa mapa ryzyka

Standardowe badania kleszczy polegają na ich zbieraniu z trawy – nie wiadomo jednak, czy te osobniki kiedykolwiek ugryzły człowieka. Francuscy naukowcy z programu CiTIQUE poszli inną drogą: przeanalizowali kleszcze faktycznie pobrane od ludzi, które właśnie żerowały na ich ciele. To dało dużo bardziej realistyczny obraz rzeczywistego ryzyka zakażenia w momencie ukąszenia.

Nowe dane z Francji pokazują, że ryzyko boreliozy potrafi zmieniać się dramatycznie z regionu na region – czasem dosłownie za miedzą.

Badacze przeanalizowali ponad dwa tysiące kleszczy, które realnie ugryzły ludzi, a nie tylko siedziały w trawie. Dzięki temu powstała mapa, która znacznie lepiej pokazuje, gdzie bakteria wywołująca boreliozę krąży najintensywniej i jak bardzo różnią się między sobą poszczególne części kraju.

Program, w którym obywatele wysyłali kleszcze pocztą

Badania przeprowadzono w ramach francuskiego programu CiTIQUE. Między 2017 a 2019 rokiem aż 26 tysięcy mieszkańców wysłało pocztą kleszcze, które dopiero co ich ugryzły. Naukowcy nie ruszali więc w teren z białą płachtą, tylko pracowali na pasożytach, które już piły ludzką krew.

To ważna zmiana podejścia. Klasyczne badania polegają na „zamiataniu” roślinności i zbieraniu wszystkich napotkanych kleszczy. Takie osobniki mogły jeszcze nikogo nie ugryźć, a zestaw patogenów, które w nich siedzą, często nie odzwierciedla realnego ryzyka dla ludzi.

Badacze przeanalizowali 2009 kleszczy, które w momencie pobrania żerowały na człowieku. Wyniki pokazują faktyczne ryzyko zakażenia w chwili ukąszenia.

W ponad 94 procentach przypadków pasożyty należały do gatunku Ixodes ricinus – to właśnie on najczęściej przenosi bakterie Borrelia odpowiedzialne za boreliozę w Europie, w tym w Polsce.

Jedna na sześć sztuk z bakterią boreliozy, ale mapa jest niejednolita

W całej próbie 15,4 procent kleszczy niosło co najmniej jedną bakterię z rodzaju Borrelia. Liczba wygląda groźnie, lecz sama średnia krajowa niewiele mówi o prawdziwym ryzyku. Gdy naukowcy rozbili dane na regiony, okazało się, że sytuacja zmienia się diametralnie w zależności od miejsca.

W Burgundii–Franche-Comté odsetek kleszczy z bakteriami boreliozy był znacznie wyższy niż średnia ogólnokrajowa, co wskazuje na obszar o szczególnie zwiększonym ryzyku. Z kolei inne regiony, w tym część stref bliżej wybrzeża, wypadały znacznie spokojniej, choć nie oznacza to pełnego bezpieczeństwa.

Różnica dotyczyła nie tylko samej liczby zakażonych pasożytów, ale też tego, jakie dokładnie bakterie w nich dominują.

Różne bakterie, inne objawy, inne regiony

W Europie nie ma jednej „boreliozy”. Istnieje wiele gatunków Borrelia, które wywołują nieco inne zestawy objawów. Francuscy badacze zidentyfikowali aż 15 gatunków tych bakterii krążących w metropolitalnej części kraju, przy czym trzy najczęściej odpowiadają za zakażenia ludzi.

• w Normandii dominowała Borrelia garinii – częściej wiązana z objawami neurologicznymi,
• w regionie stołecznym, czyli okolicach Paryża, przeważała Borrelia afzelii – częściej związana ze zmianami skórnymi i stawowymi,
• inne części kraju miały własne „mieszanki” gatunków borrelii, powiązane z lokalną fauną gryzoni i ptaków.

Rozkład tych bakterii nie jest przypadkowy. Każdy gatunek ma swoich ulubionych żywicieli – na przykład konkretne gatunki gryzoni czy ptaków. To one działają jak naturalne „magazyny” drobnoustrojów, a kleszcze przenoszą je dalej na ludzi i zwierzęta domowe.

W praktyce lekarz z jednego regionu kraju może częściej widzieć objawy neurologiczne boreliozy, a w innym – dominować będą zmiany skórne czy problemy ze stawami, choć przyczyna, czyli ukąszenie kleszcza, pozostaje ta sama.

Kleszcze jako „taksówki” dla wielu drobnoustrojów jednocześnie

Analiza próbek pokazała jeszcze jedną, dość niewygodną prawdę. Borelia to tylko część problemu. Aż 27 procent zbadanych kleszczy miało w sobie co najmniej jeden patogen – nie zawsze była to bakteria odpowiedzialna za boreliozę.

Co gorsza, część pasożytów niosła kilka chorobotwórczych mikroorganizmów naraz. Mowa m.in. o drobnoustrojach powodujących anaplazmozę czy riketsjozy, a także inne infekcje odkleszczowe.

Dla pacjentów i lekarzy ma to bardzo praktyczne konsekwencje. Gdy po ukąszeniu pojawiają się objawy, wcale nie musi chodzić wyłącznie o boreliozę. Połączenie kilku infekcji może:

• wydłużać czas choroby,
• powodować nietypowy przebieg,
• utrudniać dobór skutecznego leczenia,
• zwiększać ryzyko powikłań.

Przy takim obrazie lekarz musi brać pod uwagę cały pakiet patogenów, a nie tylko jedną bakterie, o której mówi się najczęściej. Stąd rosnące zainteresowanie testami, które badają kilka chorób odkleszczowych jednocześnie.

Larwy też mogą zakażać – stary schemat się sypie

Klasyczna wiedza mówiła, że największe ryzyko zakażenia niosą nimfy, a potem dorosłe kleszcze. Larwy, czyli najmłodsze formy, traktowano jako stosunkowo bezpieczne, bo – teoretycznie – nie zdążyły jeszcze nikogo ugryźć i złapać patogenu.

Nowe dane z Francji mocno tę tezę podważają. Wśród próbek, które dotarły do laboratorium, pojawiły się również larwy zawierające bakterie odpowiedzialne za choroby odkleszczowe. To oznacza, że część drobnoustrojów może przechodzić z matki na jaja, a więc na potomstwo, bez konieczności wcześniejszego żerowania na zakażonym zwierzęciu.

Jeśli larwy faktycznie potrafią przenosić patogeny, trzeba zacząć traktować nawet bardzo małe, ledwo widoczne kleszcze jako realne źródło zakażenia.

W kontekście codziennej profilaktyki zmienia się głównie jedno: warto usuwać z ciała wszystko, co choć trochę przypomina drobnego kleszcza, a nie tylko duże, opite osobniki.

Jak zmienia się podejście do profilaktyki po tej analizie

Nowe mapy ryzyka pozwalają francuskim służbom zdrowia dużo precyzyjniej planować działania. Zamiast jednego, ogólnego przekazu dla całego kraju, możliwe stało się dopasowanie komunikatów do lokalnej sytuacji.

Takie podejście ma znaczenie także dla lekarzy. Widząc pacjenta po ukąszeniu, mogą wziąć pod uwagę nie tylko fakt kontaktu z kleszczem, ale też to, z jakiej części kraju dana osoba przyjechała lub gdzie spędzała czas. Jeżeli ten region słynie z wysokiego odsetka zakażonych pasożytów, wskazania do baczniejszej obserwacji czy szybszej diagnostyki są silniejsze.

Dlaczego francuska mapa powinna zainteresować polskich czytelników

Chociaż opisane badania dotyczą Francji, mechanizmy stojące za rozkładem chorób odkleszczowych są bardzo podobne w całej Europie. Polska ma ten sam dominujący gatunek kleszcza i zbliżony zestaw bakterii boreliozy.

W praktyce można więc wyciągnąć kilka wniosków, które warto przełożyć na nasze podwórko:

• ryzyko zachorowania bywa lokalne – w jednym powiecie może być znacznie wyższe niż w sąsiednim,
• klasyczne zbieranie kleszczy w terenie może zaniżać lub zawyżać ryzyko dla ludzi,
• projekty, w których mieszkańcy przesyłają kleszcze do badań, dają dużo pełniejszy obraz sytuacji,
• informacje o gatunkach borrelii w danym regionie pomagają lepiej interpretować nietypowe objawy.

Dla zwykłego spacerowicza przekaz jest prosty: zamiast zastanawiać się, czy akurat w tym województwie kleszcze są „groźne”, rozsądniej jest przyjąć, że zagrożenie istnieje praktycznie wszędzie tam, gdzie rosną zarośla, las lub wysoka trawa – i reagować szybko po każdym ukąszeniu.

Jak wykorzystać tę wiedzę w codziennym życiu

Nowe dane z Francji pokazują głównie jedno: im lepiej znamy lokalne ogniska chorób odkleszczowych, tym sensowniej możemy planować swoje zachowanie. Nie chodzi o rezygnację z lasu czy pikników, tylko o parę prostych nawyków.

• Sprawdzaj dokładnie całe ciało po spacerze w lesie czy na łące, zwłaszcza fałdy skórne, linię włosów, pachwiny.
• Usuwaj kleszcza jak najszybciej za pomocą cienkiej pęsety lub kleszczołapek, chwytając przy samej skórze.
• Obserwuj miejsce ukąszenia przez kilka tygodni. Rumień wędrujący, który się powiększa, wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
• Jeśli pojawiają się gorączka, bóle stawów, zmęczenie czy objawy neurologiczne po kontakcie z kleszczem, powiedz o tym lekarzowi wprost.

Dla osób odpowiedzialnych za zdrowie publiczne w Polsce ciekawym kierunkiem może być stworzenie podobnej „tiquoteki” – banku kleszczy wysyłanych przez mieszkańców. Dzięki temu dałoby się zbudować bardzo dokładną mapę ryzyka na poziomie gmin czy nawet pojedynczych kompleksów leśnych, co potem przełożyłoby się na lepsze decyzje dotyczące kampanii informacyjnych i szkoleń medycznych.

W miarę ocieplania się klimatu sezon aktywności kleszczy się wydłuża, a ich zasięg stopniowo rośnie. Badania takie jak francuskie pomagają przejść od ogólnego straszenia boreliozą do bardzo konkretnej wiedzy: gdzie, kiedy i jak często dochodzi do zakażeń oraz jakie objawy w danym regionie występują najczęściej. Dzięki temu łatwiej podejmować rozsądne decyzje – zarówno podczas weekendowego spaceru, jak i w gabinecie lekarskim.