Taki mały, a potrafi zrujnować lato: jak uchronić się przed kleszczami i boreliozą

Coraz cieplejsze lata sprawiają, że kleszcze czują się świetnie nie tylko w lasach, ale też w przydomowych ogródkach i miejskich parkach.

Sezon na te małe pajęczaki trwa u nas od wiosny do późnej jesieni, a szczyt aktywności przypada właśnie na wakacje, gdy częściej chodzimy w krótkich spodenkach, siadamy w trawie i spędzamy długie wieczory przy grillu. W pakiecie z kleszczami rośnie ryzyko boreliozy, choroby potrafiącej zmienić beztroskie lato w długą, męczącą walkę o zdrowie.

Dlaczego kleszczy jest coraz więcej i gdzie czyha największe ryzyko

Kleszcze uwielbiają wilgoć i cień. Najczęściej siedzą w wysokiej trawie, w zaroślach, na skraju lasu, w krzakach przy ścieżkach, a także w ogródkach działkowych i na wiejskich podwórkach. Nie spadają z drzew, jak się często powtarza, tylko czekają na końcu źdźbła trawy czy gałązki mniej więcej do wysokości kolan.

Gdy człowiek albo zwierzę ociera się o roślinę, kleszcz po prostu się przesiada. Wędruje po ciele w poszukiwaniu miejsca, gdzie skóra jest cienka i dobrze ukrwiona: w pachwinach, pod kolanami, pod biustem, za uszami, na linii bielizny czy w skórze głowy u dzieci.

Ryzyko spotkania kleszcza rośnie wszędzie tam, gdzie jest wysoka trawa, krzewy i dzikie zakątki – także w miastach, na osiedlowych skwerkach i w popularnych parkach.

Do częstych kontaktów z kleszczami dochodzi u:

• dzieci biegających i siadających w trawie,
• miłośników spacerów po lesie i grzybiarzy,
• osób pracujących lub wypoczywających w ogrodzie,
• rowerzystów jeżdżących po leśnych ścieżkach,
• właścicieli psów i kotów, które mogą przynieść kleszcza do domu.

Łagodniejsze zimy sprzyjają temu, że kleszcze są aktywne przez większą część roku. W efekcie kolejne sezony przynoszą coraz więcej przypadków boreliozy. Nie każdy kleszcz przenosi bakterię, ale już jedna zakażona sztuka wystarczy, aby doszło do problemów zdrowotnych na lata.

Borelioza – co dzieje się po ukąszeniu kleszcza

Za boreliozę odpowiadają bakterie z grupy Borrelia. Znajdują się w jelicie kleszcza i podczas żerowania przemieszczają się do jego śliny, a stamtąd – do krwi człowieka. Im dłużej kleszcz tkwi w skórze, tym większe prawdopodobieństwo zakażenia.

Usunięcie kleszcza w ciągu pierwszych 12–24 godzin odczuwalnie zmniejsza ryzyko wystąpienia boreliozy.

Najbardziej charakterystyczny wczesny objaw to tzw. rumień wędrujący. To czerwona plama wokół miejsca wkłucia, która stopniowo się powiększa – zwykle w ciągu 3–30 dni. Czasem przypomina tarczę strzelniczą, z bledszym środkiem.

Rumień może:

• być ciepły w dotyku lub lekko bolesny,
• w ogóle nie swędzieć,
• powiększać się dzień po dniu,
• pojawić się w innym miejscu niż samo wkłucie (np. na tułowiu).

Do tego często dochodzą objawy przypominające grypę: stan podgorączkowy, zmęczenie, bóle głowy, mięśni i stawów. Jeśli na tym etapie nie wdroży się leczenia, bakterie mogą zająć stawy, układ nerwowy, a nawet serce.

Jak wygląda późna borelioza

Po kilku tygodniach lub miesiącach od zakażenia mogą pojawić się:

• nawracające bóle i obrzęki stawów (często kolan),
• drętwienia, mrowienia, bóle korzonkowe,
• porażenia nerwów czaszkowych, np. opadanie kącika ust,
• kłopoty z koncentracją i pamięcią,
• długo utrzymująca się, wyczerpująca męczliwość.

Takie symptomy potrafią wyłączyć z pracy czy szkoły na wiele miesięcy. Właśnie dlatego tak duże znaczenie ma szybkie rozpoznanie pierwszych oznak i odpowiednia reakcja już po samym ukąszeniu.

Jak ograniczyć ryzyko ukąszenia kleszcza

Najlepszą „tarczą” są proste nawyki przed wyjściem na łono natury. Warto potraktować je jak rutynę, tak samo jak zakładanie kasku na rower.

Ubiór ma znaczenie

• Wybieraj długie spodnie i bluzki z długim rękawem, gdy idziesz do lasu lub w wysoką trawę.
• Włóż nogawki w skarpetki – wygląda to mało instagramowo, ale działa zaskakująco skutecznie.
• Stawiaj na jasne ubrania, bo na takich łatwiej dostrzec pełzającego kleszcza.
• Zakładaj pełne buty zamiast sandałów podczas spacerów po łąkach i leśnych ścieżkach.

Środki odstraszające i kontrola po powrocie

Na odsłoniętą skórę możesz nałożyć preparat odstraszający kleszcze przeznaczony dla ludzi, dostosowany do wieku i ewentualnej ciąży. Na rynku są też spraye do odzieży, które utrzymują się dłużej niż te do skóry.

Po każdej wycieczce do lasu, pracy w ogrodzie czy pikniku na trawie warto zrobić z domownikami „przegląd ciała” – najlepiej wieczorem, jeszcze przed kąpielą.

Trzeba dokładnie obejrzeć:

• zgięcia kolan, pachwiny i pośladki,
• pachy, brzuch, okolice pępka,
• szyję, skórę głowy (u dzieci koniecznie przejechać palcami po całej głowie),
• okolice za uszami, linię bielizny.

Nie wolno zapominać o psach i kotach. One też powinny być zabezpieczone kroplami, obrożą lub tabletkami zaleconymi przez weterynarza, bo mogą przynieść kleszcza na sierści prosto na kanapę.

Co zrobić, gdy znajdziesz kleszcza w skórze

Najgorsze, co można zrobić, to zwlekać. Im szybciej usuniesz pasożyta, tym mniejsze ryzyko problemów zdrowotnych.

Nie polewa się kleszcza alkoholem, olejem, tłuszczem, nie przypala się go zapałką. Takie „domowe patenty” tylko zwiększają ryzyko, że pasożyt wypluje więcej materiału zakaźnego do rany.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Konieczna jest szybka konsultacja medyczna, gdy:

• pojawia się powiększający się, wyraźny rumień w miejscu ukąszenia lub w innej części ciała,
• występują gorączka, dreszcze, silne bóle mięśni i stawów w ciągu kilku dni lub tygodni od ukąszenia,
• kleszcz siedział w skórze bardzo długo (np. był zauważony dopiero po powrocie z kilkudniowego wyjazdu),
• ukąszone zostało małe dziecko, kobieta w ciąży lub osoba z obniżoną odpornością.

Lekarz ocenia sytuację, zleca obserwację lub wdraża antybiotykoterapię. Wbrew krążącym mitom, sama obecność kleszcza w skórze bez objawów nie zawsze oznacza konieczność natychmiastowego leczenia farmakologicznego, dlatego każdorazowo decyzję powinien podjąć specjalista.

Borelioza – co jeszcze warto wiedzieć na wakacje

Borelioza nie przenosi się z człowieka na człowieka przy zwykłym kontakcie, przez dotyk czy korzystanie ze wspólnych naczyń. Do zakażenia dochodzi przez ukąszenie zakażonego kleszcza. Nie ma też szczepionki, która chroniłaby przed tą chorobą w taki sposób, jak np. w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu. Dlatego tak dużo zależy od naszego zachowania.

Dla wielu osób największe wyzwanie stanowi odróżnienie niespecyficznego zmęczenia od objawów boreliozy. Jeżeli w ostatnich tygodniach miało się kontakt z kleszczami, warto powiedzieć o tym lekarzowi rodzinnemu, nawet jeśli kleszcza nie zauważyliśmy. Ukąszenie bywa na tyle mało bolesne, że łatwo je przeoczyć, szczególnie u dzieci i na skórze głowy.

Dobrym nawykiem staje się także regularne sprawdzanie informacji o aktywności kleszczy i występowaniu boreliozy w regionie, w którym spędzamy urlop. W wielu krajach działają specjalne serwisy i aplikacje, w których użytkownicy zgłaszają miejsca licznych ukąszeń. Takie narzędzia pomagają świadomie zaplanować wycieczki i lepiej przygotować się do pobytu w naturze.

Warto też uczyć dzieci od małego, że po powrocie z lasu czy łąki oglądamy ciało tak samo naturalnie, jak myjemy ręce. Dziecko, które wie, jak wygląda kleszcz i nie boi się o nim mówić, ma większą szansę na szybkie zgłoszenie podejrzanego „czarnego punkcika” na skórze. To często decyduje o tym, czy lato skończy się jedynie na drobnej ranki, czy na serii badań i długim leczeniu.