Ten amazoński napój psychodeliczny „oszukuje” jelita i wchodzi do głowy

W głębi amazońskiej dżungli od stuleci przygotowywany jest intensywny, brunatny napój o głęboko gorzkim smaku, który potrafi dosłownie wywrócić do góry nogami zarówno ciało, jak i umysł. Ayahuasca, bo o niej mowa, to nie zwykły psychodelik – to roślinny specyfik, którego działanie opiera się na unikalnej chemicznej współpracy dwóch gatunków. Naukowcy od lat próbują rozwikłać tajemnice tego wywaru, badając jego wpływ na jelita, mózg i psychikę, a także sprawdzając, czy może znaleźć zastosowanie w nowoczesnej terapii.

W amazońskiej dżungli od setek lat piją brunatny wywar, który wywołuje wymioty, wizje i – według wielu – głęboką przemianę psychiczną.

Napój nazywany ayahuaską jedni traktują jak święte lekarstwo, inni jak niebezpieczny narkotyk. Naukowcy coraz dokładniej sprawdzają, co ten specyfik robi z naszym układem trawiennym, mózgiem i psychiką.

Czym właściwie jest ayahuasca

Ayahuasca to psychodeliczny wywar używany w rytuałach szamańskich przez liczne społeczności rdzennych mieszkańców Amazonii. Tradycyjnie podaje się go w czasie nocnych ceremonii, którym towarzyszy śpiew, kadzidła i surowa dieta.

Napój powstaje z co najmniej dwóch roślin. Pierwsza to krzew chacruna (Psychotria viridis), którego liście zawierają silnie psychoaktywną substancję – dimetylotryptaminę (DMT). Druga to pnącze Banisteriopsis caapi, nazywane po prostu lianą ayahuaski. To z niej wywar bierze swoją gorzką, charakterystyczną nutę.

Ayahuasca działa tylko dlatego, że rośliny w kotle współpracują ze sobą jak dobrze zgrany duet chemiczny – jedna dostarcza halucynogenu, druga otwiera mu „bramę” do świadomości.

Jak napój „oszukuje” układ pokarmowy

DMT występuje w wielu roślinach jadalnych, a śladowo także w ludzkim organizmie. Zwykle nie wywołuje żadnych wizji, bo jelita i wątroba błyskawicznie go rozkładają. Robi to enzym monoaminooksydaza, działający jak naturalny „filtr bezpieczeństwa”.

Gdyby wypić sam wyciąg z liści chacruny, substancja aktywna zostałaby zneutralizowana zanim dotarłaby do mózgu. Właśnie tutaj pojawia się rola liany Banisteriopsis caapi. Zawiera ona alkaloidy, które czasowo hamują działanie enzymu rozkładającego DMT.

Efekt? Układ pokarmowy traci swoją zwykłą czujność, a DMT ma szansę przedostać się do krwiobiegu, a dalej – do ośrodkowego układu nerwowego. Z perspektywy biologii to sprytne obejście naturalnej blokady organizmu.

Co dzieje się po wypiciu: etap „oczyszczania”

Osoby biorące udział w ceremonii często już po kilkunastu minutach zaczynają odczuwać silne mdłości. Wymioty, biegunka czy poty nie są traktowane jako skutki uboczne, tylko jako element całego procesu.

W kulturach Amazonii „purga” ma znaczenie symboliczne – ma wyrzucać z ciała i psychiki to, co ciężkie, chore i niechciane.

Z medycznego punktu widzenia to po prostu reakcja układu pokarmowego na intensywną mieszankę związków chemicznych. Dla wielu uczestników już ten etap bywa konfrontujący, wymaga zaufania do prowadzącego i grupy.

Psychodeliczne efekty w głowie

Najsilniejsze działanie na świadomość zwykle pojawia się po około 20–40 minutach. Naukowcy i uczestnicy rytuałów wyróżniają dwie grupy efektów: centralne, czyli dotyczące samego mózgu, oraz obwodowe, związane z resztą ciała.

Efekty centralne – co widzi i czuje mózg

• zaburzenia pola widzenia, błyski, geometrie, fosfeny
• zmiana poczucia czasu – wrażenie, że minęły godziny, choć to minuty
• wzmocnienie zmysłów – dźwięki i kolory wydają się niezwykle intensywne
• halucynacje: obrazy ludzi, zwierząt, scen symbolicznych
• silne emocje – od euforii po lęk, często przeplatane

W badaniach neuroobrazowych widać, że po sesji rośnie komunikacja między obszarami odpowiedzialnymi za poczucie „ja” a tymi, które zajmują się emocjami i pamięcią autobiograficzną. Mówiąc prościej: wspomnienia, dawne traumy i aktualne konflikty psychiczne stają się nagle niezwykle wyraziste i emocjonalnie „podkręcone”.

Efekty w całym ciele – „jazda” układu krążenia

Obok zmian w percepcji pojawiają się objawy somatyczne. To przede wszystkim:

Dla osoby przygotowanej i zdrowej kardiologicznie takie reakcje zwykle mieszczą się w granicach fizjologii. Dla kogoś z nadciśnieniem czy chorobami serca mogą już stanowić poważne ryzyko.

Jak długotrwałe bywają zmiany w mózgu

Badacz Jordi Riba, związany z projektem Beckley/Sant Pau, od lat analizował, jak sesje z ayahuaską wpływają na mózg. Z jego prac wynika, że w ciągu 24 godzin po ceremonii wzmacniają się połączenia między obszarami odpowiadającymi za poczucie tożsamości a regionami przetwarzającymi emocje i wspomnienia.

Po jednej nocy z wywarem wiele osób mówi, że widzi swoje życie jak z lotu ptaka – z nową perspektywą i dystansem do dawnych historii.

Przy regularnym stosowaniu u części użytkowników obserwuje się też fizyczne różnice w budowie mózgu. Szczególnie chodzi o tylne partie zakrętu obręczy, będące ważnym węzłem tak zwanego „trybu domyślnego” – sieci, która aktywuje się, gdy człowiek odpływa w myśli, analizuje siebie i wraca do swoich narracji życiowych.

U osób od lat korzystających z ceremonii ten obszar bywa nieco cieńszy. Naukowcy wiążą to z możliwą zmianą stylu myślenia: mniejszym przywiązaniem do starych historii o sobie, łatwiejszym odpuszczaniem ruminacji i nawracających, przygnębiających myśli.

Potencjalne korzyści terapeutyczne

Badacze i terapeuci widzą w ayahuasce narzędzie, które może wspierać leczenie niektórych problemów psychicznych. W relacjach klinicznych pojawiają się między innymi:

• przełamanie silnego uzależnienia od substancji takich jak kokaina czy opioidy po serii ceremonii
• ustąpienie objawów depresji u osób, które nie zareagowały na standardowe leki
• głębokie przepracowanie traum, gdy pojawiają się intensywne, symboliczne wizje trudnych wydarzeń z przeszłości

Naukowcy wymieniają trzy główne pola, gdzie ten wywar może mieć zastosowanie: terapia uzależnień, zaburzeń depresyjnych i konsekwencji psychicznych trudnych doświadczeń. Ważne jest jednak, że mowa o zastosowaniu w kontrolowanych warunkach, przy wsparciu specjalistów, a nie o spontanicznych „tripach” na wakacjach.

Czy ayahuasca jest bezpieczna

Substancje aktywne z liany i liści zazwyczaj znikają z organizmu w ciągu kilku godzin. W prawidłowo przygotowanym, odpowiednio dozowanym napoju toksyczność chemiczna uchodzi za niską, a klasyczne przedawkowanie mało prawdopodobne.

Najwięcej dzieje się na poziomie psychiki. U części osób doświadczenie bywa niezwykle intensywne, a momentami wręcz przerażające. Pojawia się panika, poczucie utraty kontroli, lęk o własne życie. Szczególnie narażone są osoby, które jadą na ceremonię z ciekawości, bez przygotowania, z Zachodu, w nieznane miejsce i do przypadkowych prowadzących.

Dla rdzennych społeczności to rytuał wbudowany w kulturę od dzieciństwa. Dla turysty, który pierwszy raz mierzy się z tak silnym psychodelikiem, może to być emocjonalne trzęsienie ziemi.

Do tego dochodzą możliwe interakcje z lekami, zwłaszcza przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI oraz z chorobami somatycznymi. Osoba z niewyrównanym nadciśnieniem, zaburzeniami rytmu serca, ciężkimi zaburzeniami psychicznymi czy skłonnościami do psychoz w ogóle nie powinna zbliżać się do takiego rytuału bez bardzo dokładnej konsultacji medycznej.

Między sakramentem a narkoturystyką

W Amazonii napój ma status sacrum. Pije się go z intencją leczenia, kontaktu z tym, co niewidzialne, albo przejścia przez inicjację. W wielu krajach Ameryki Południowej funkcjonuje w ramach tradycji religijnych, nieraz legalnie.

W ostatnich latach wywar stał się modny wśród Europejczyków i Amerykanów szukających „duchowego resetu”. Powstał cały rynek turystyki psychodelicznej: ośrodki, „szamani” z internetu, wyjazdy typu „tydzień w dżungli i nowa ja”. Tu pojawia się największy problem – brak nadzoru, brak kwalifikacji prowadzących i mieszanie wielu substancji w jednym rytuale.

Co warto wiedzieć, zanim ktoś pomyśli o ceremonii

Ayahuasca nie jest ani cudownym lekiem, ani zwykłą „imprezową” używką. To bardzo silny psychodelik, który intensywnie wpływa na ciało i psychikę, a jego działanie zależy od dawki, stanu zdrowia, nastawienia i kontekstu, w jakim się go przyjmuje.

Osoba rozważająca udział w ceremonii powinna:

• szczerze porozmawiać z lekarzem o obecnych lekach i chorobach
• dokładnie sprawdzić miejsce i prowadzących, a nie ufać tylko opiniom w internecie
• zrozumieć, że proces może trwać tygodnie – ważna jest integracja doświadczenia po powrocie
• mieć świadomość, że w wielu krajach substancja ta jest nielegalna

W debacie publicznej coraz częściej pojawia się pytanie, czy silne psychodeliki, w tym amazoński wywar, powinny trafić do medycyny jako narzędzia w rękach wyszkolonych zespołów terapeutycznych. Na razie badania są obiecujące, ale wciąż zbyt nieliczne, by zmienić standardowe procedury leczenia.

Dla części osób jedno doświadczenie staje się impulsem do rezygnacji z nałogu, wyjścia z wieloletniej apatii czy przepracowania dawnej przemocy. Dla innych – źródłem lęku, bezsenności i chaosu w głowie. To pokazuje, jak skrajne skutki może mieć ingerencja w delikatną równowagę między jelitami, mózgiem a psychiką przy użyciu roślinnego wywaru z serca Amazonii.