Masz ciągłą ochotę na czekoladę? Naukowcy wskazują winnego w jelitach

Ciągła ochota na czekoladę czy inne słodycze nie zawsze oznacza słabą wolę. Naukowcy coraz częściej wskazują na jelita jako na winowajcę naszych niepohamowanych zachcianek. Okazuje się, że triliony bakterii zamieszkujących nasz przewód pokarmowy mają własne preferencje żywieniowe i potrafią subtelnie sterować tym, co wkładamy do ust, wysyłając sygnały do mózgu.

Niekończąca się ochota na coś słodkiego wcale nie musi oznaczać słabej silnej woli.

Coraz więcej badań przerzuca winę niżej – do jelit.

Naukowcy sugerują, że bakterie żyjące w przewodzie pokarmowym potrafią subtelnie sterować tym, co wkładamy do ust. Wysyłają sygnały do mózgu, wpływają na poziom hormonów i neuroprzekaźników, a w efekcie – na to, czy wieczorem marzysz o kostce gorzkiej czekolady, czy talerzu makaronu.

Nie tylko mózg rządzi apetytem – brzuch ma coś do powiedzenia

Przyzwyczailiśmy się myśleć, że ochota na słodycze to kwestia charakteru, stresu albo złych nawyków. Tymczasem w jelitach mieszka ogromna społeczność drobnoustrojów, która ma swoje interesy żywieniowe. Część bakterii najlepiej rozwija się na cukrach, inne preferują tłuszcze czy błonnik. Każda z tych grup zyskuje, kiedy wybierasz produkty, którymi się „karmi”.

Coraz więcej danych wskazuje, że mikroby w jelitach potrafią wpływać na zachowania żywieniowe gospodarza, by zapewnić sobie jak najlepsze warunki do życia.

Już dekadę temu badacze z uniwersytetu w Nowym Meksyku opisali hipotezę, że drobnoustroje mogą manipulować naszym apetytem. Mechanizm ma być prosty: bakterie, którym służą węglowodany, będą wzmacniać sygnały domagające się produktów bogatych w cukry. Te „lubiące” tłuszcz – będą sprzyjać wyborowi dań bardziej tłustych.

Jelita produkują własną chemię nastroju

Kluczową rolę odgrywa tu fakt, że jelita to nie tylko rura do trawienia, ale też rozbudowany organ nerwowy. Znajduje się tam około 100 milionów neuronów, a przewód pokarmowy wytwarza większość serotoniny w organizmie – ponad 90 procent. To ten sam związek, który kojarzymy z dobrym nastrojem i regulacją łaknienia.

Mikroflora jelitowa wpływa bezpośrednio na ilość serotoniny. Do tego część gatunków bakteryjnych potrafi produkować inne neuroprzekaźniki, między innymi dopaminę. Badania wskazują, że ich stężenie w jelitach może wielokrotnie przewyższać poziom obserwowany we krwi człowieka.

Jelita działają jak dodatkowa „fabryka” substancji, które do tej pory kojarzyliśmy wyłącznie z mózgiem – a bakterie są jednym z operatorów tej fabryki.

Te sygnały chemiczne nie zostają na miejscu. Przez układ nerwowy i krążenie docierają do mózgu, gdzie wpływają na odczuwanie głodu, sytości, przyjemności z jedzenia, a nawet na to, jak silna wydaje się ochota na słodkie przekąski.

Autostrada sygnałów: co łączy jelita z mózgiem

Najważniejszym „kablem” między brzuchem a głową jest nerw błędny. To gruby szlak nerwowy, którym nieustannie płyną informacje w obie strony. Kiedy coś dzieje się w jelitach, mózg dowiaduje się o tym niemal natychmiast.

Badania pokazują, że przecięcie tego nerwu u zwierząt prowadzi do spadku masy ciała. To mocna wskazówka, że to, co jelita przekazują do mózgu, realnie wpływa na ilość zjadanych kalorii i rodzaj wybieranych produktów.

W jednym z doświadczeń zauważono, że zmiany w składzie flory jelitowej idą w parze ze zmianą poziomu tryptofanu we krwi. To aminokwas będący materiałem wyjściowym do produkcji serotoniny. Gdy tryptofanu jest więcej, rośnie też ilość serotoniny, a ochota na węglowodany zwykle maleje.

Eksperyment na myszach: inny mikrobiom, inne talerze

Ciekawy dowód przyniosły badania na myszach wolnych od bakterii, czyli pozbawionych naturalnej flory jelitowej. Naukowcy zaszczepili im mikrobiom pochodzący z trzech grup gryzoni: mięsożernych, roślinożernych i wszystkożernych. Następnie sprawdzili, jak zmienią się ich wybory żywieniowe, gdy dostaną mieszankę różnych pokarmów.

• myszy z bakteriami od roślinożerców częściej wybierały pokarm bogaty w białko,
• myszy z bakteriami od mięsożerców sięgały chętniej po produkty zawierające więcej węglowodanów,
• zestaw od wszystkożernych powodował bardziej zrównoważony wybór.

Co ważne, u gryzoni z mikrobiomem roślinożernym poziom tryptofanu we krwi był wyraźnie wyższy. To pasowało do mniejszej chęci na produkty bogate w cukry i większego zainteresowania białkiem.

Jedna bakteria kontra napady na słodycze

Część badań schodzi na bardzo szczegółowy poziom i przygląda się konkretnym gatunkom drobnoustrojów. W jednym z nich opisano bakterię, która wyraźnie zmniejszała u myszy apetyt na słodkie przekąski.

Ten mikroorganizm wytwarzał związek chemiczny pobudzający produkcję hormonu GLP-1. To ten sam hormon, który jest celem popularnych leków na otyłość stosowanych u ludzi. Zwiększenie jego ilości pomaga szybko poczuć sytość i osłabia chęć na kolejną porcję cukru.

Niektóre naturalne bakterie jelitowe potrafią wytwarzać substancje działające podobnie jak nowoczesne terapie farmakologiczne zmniejszające łaknienie.

Co intrygujące, u osób z cukrzycą typu 2 często obserwuje się niższy poziom tej właśnie bakterii. To może częściowo tłumaczyć, dlaczego u wielu chorych głód słodyczy bywa szczególnie dokuczliwy.

Człowiek to nie mysz: jak czytać te wyniki

Większość opisanych doświadczeń przeprowadzono na zwierzętach. W ich przypadku łatwiej jest dokładnie kontrolować dietę, manipulować składem bakteryjnym jelit czy wykonywać inwazyjne zabiegi. U ludzi takie badania mają więcej ograniczeń i zwykle są bardziej złożone.

Badacze podkreślają również, że na to, co jemy, wpływa nie tylko biologia. Dochodzi wychowanie, kultura, reklama, emocje, sytuacja finansowa, dostępność jedzenia. Bakterie są jednym z wielu „głosów” w głowie, a nie wszechmocnym dyrygentem.

Mimo to hipoteza jest kusząca: subtelne sygnały z przewodu pokarmowego mogą lekko przechylać szalę – raz w stronę batona, raz w stronę talerza warzyw. My interpretujemy to jako „dziwną zachciankę”, a dla mikroorganizmów to realna walka o przetrwanie.

To, co jesz, zmienia bakterie – a one zmieniają ciebie

Jest jeszcze jedna informacja, która może zaskoczyć. Skład mikrobiomu jelitowego nie jest stały. Zmienia się bardzo szybko w odpowiedzi na to, co ląduje na talerzu. Badania pokazują, że wyraźne przegrupowanie bakterii może nastąpić nawet w ciągu 24 godzin od zmiany diety.

Taki „dialog” działa w obie strony: mikrobiom wpływa na nasze wybory, a nasze wybory przebudowują mikrobiom. Z praktycznej perspektywy oznacza to, że wspierając różnorodność flory jelitowej, możemy stopniowo osłabiać najbardziej uciążliwe napady na słodycze czy fast foody.

Co z tego wynika dla zwykłego zjadacza czekolady

Naukowcy są daleko od prostych recept w stylu: „zjedz tę kapsułkę bakterii, a zapomnisz o cukrze”. Nie da się też zrzucić całej odpowiedzialności na mikroskopijne organizmy – wybory wciąż należą do nas. Warto jednak wiedzieć, że silna ochota na słodkie nie zawsze jest wyłącznie kwestią charakteru.

Najbardziej obiecujące kierunki to dziś praca nad lepszym składem mikroflory poprzez dietę i, w przyszłości, celowane probiotyki. Już teraz specjalistyczne ośrodki badają, czy wprowadzenie konkretnych bakterii może wspierać leczenie otyłości albo napadów objadania się. Wydaje się, że takie interwencje najwięcej dadzą w połączeniu z psychoterapią i zmianą nawyków, a nie zamiast nich.

Dla nas, na co dzień, z tej wiedzy płyną dwie praktyczne wskazówki. Po pierwsze – nie warto traktować siebie jak kogoś „bez silnej woli”, gdy kolejny raz ciągnie do tabliczki czekolady. Organizm działa pod wpływem setek niewidocznych sygnałów. Po drugie – każdy, nawet mały krok w stronę bardziej urozmaiconego jedzenia, zwłaszcza bogatego w błonnik, może w stosunkowo krótkim czasie zmienić skład jelit, a w dalszej konsekwencji także nasze zachcianki.

Dla części osób taka perspektywa bywa wręcz uwalniająca. Jeśli część apetytu na słodycze pochodzi od bakterii, a bakterie reagują na to, co jemy, oznacza to, że nawet pojedynczy dzień lepszych wyborów pracuje na twoją korzyść. Nie widzisz tego w lustrze po 24 godzinach, ale gdzieś w jelitach ustawia się już nowa hierarchia – i z czasem to ona może zacząć cicho podpowiadać: „dziś zamiast batonika weź jogurt z owocami”.