Europa gubi tysiące chorych na gruźlicę. Coraz więcej bakterii nie reaguje na leki

Europa może pochwalić się spadkiem zachorowań na gruźlicę, ale najnowszy raport WHO i ECDC odsłania poważny problem: co piąta osoba z gruźlicą żyje w nieświadomości, zarażając innych. Jednocześnie bakterie coraz częściej nie reagują na standardowe leki – to efekt przerwanych terapii i niewłaściwego leczenia. Eksperci ostrzegają: bez zmiany podejścia Europa nie osiągnie własnych celów zwalczenia gruźlicy.

W Europie co piąta osoba z gruźlicą żyje z chorobą w nieświadomości, a bakterie coraz częściej nie reagują na standardowe leczenie.

Nowy raport WHO i Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób pokazuje, że choć liczba zachorowań na gruźlicę spada, wysoka oporność na antybiotyki i tysiące niewykrytych przypadków mogą odwrócić ten trend. Eksperci mówią wprost: bez szybkiej zmiany podejścia Europa nie osiągnie własnych celów dotyczących zwalczania gruźlicy.

Gruźlica w Europie: mniej przypadków, ale wciąż za dużo dramatów

Gruźlica to dziś wciąż najczęstsza przyczyna zgonu na świecie wywołana jednym drobnoustrojem. Przenosi się drogą kropelkową – najczęściej wtedy, gdy chory z zajęciem płuc kaszle, rozsiewając bakterie do otoczenia.

Według danych z raportu w regionie europejskim WHO, obejmującym 53 kraje Europy i Azji Centralnej, od 2015 roku zachorowalność spadła o 39 procent, a liczba zgonów o 49 procent. Brzmi nieźle, ale to za mało w porównaniu z wyznaczonymi celami. Strategia „End TB” zakłada, że do 2025 roku te spadki powinny wynieść odpowiednio 50 i 75 procent.

Od 2015 roku Europa ograniczyła gruźlicę, lecz nie na tyle, by dogonić własne ambitne plany – tysiące zakażeń i zgonów nadal można by uniknąć.

W samej Unii Europejskiej sytuacja wygląda jeszcze skromniej: liczba przypadków spadła o 33 procent, a liczba zgonów tylko o 17 procent. To nie wystarcza, by do 2030 roku zbliżyć się do założonego poziomu eliminacji choroby.

Co piąty chory w ogóle nie trafia do statystyk

W 2024 roku w regionie europejskim oficjalnie zgłoszono ponad 160 tysięcy nowych przypadków gruźlicy. Szacowana faktyczna liczba zachorowań wyniosła jednak około 204 tysięcy. Oznacza to, że wykryto i zgłoszono zaledwie 79 procent nowych oraz nawrotowych przypadków.

Dla ekspertów to nie tylko problem statystyczny. Niewykryte przypadki oznaczają osoby, które kaszlą, chudną, słabną, ale nie otrzymują właściwej diagnozy i leczenia. W tym czasie wciąż zarażają innych.

Każdy niewykryty chory to podwójna strata: człowiek cierpi bez terapii, a bakterie spokojnie krążą w społeczeństwie i szukają kolejnych ofiar.

Hans Kluge, regionalny dyrektor WHO na Europę, zwraca uwagę, że niewykrywalność to efekt zbyt wolnej diagnostyki, utrudnionego dostępu do badań oraz słabego nadzoru nad chorymi po leczeniu. Według niego większe inwestycje w szybkie testy, krótsze, doustne schematy terapii i lepszą opiekę poszpitalną mogą znacząco poprawić sytuację.

Jak rozpoznać gruźlicę? Objawy, które łatwo zlekceważyć

Objawy gruźlicy często rozwijają się powoli, dlatego wiele osób nie kojarzy ich od razu z poważną chorobą. Do najbardziej typowych należą:

• kaszel utrzymujący się dłużej niż dwa tygodnie, czasem z odkrztuszaniem krwi
• stan podgorączkowy lub gorączka, zwykle przewlekła i nawracająca
• nocne poty, wymagające zmiany piżamy lub pościeli
• postępująca utrata masy ciała i osłabienie

W zależności od tego, który narząd zajmą prątki gruźlicy, obraz choroby może się zmieniać. Wersja płucna dominuje i jest najbardziej zakaźna, ale bakterie potrafią także zaatakować węzły chłonne, kości, opony mózgowe czy nerki. To jedna z przyczyn opóźnionej diagnozy – człowiek latami leczy się na coś innego, zanim ktoś pomyśli o gruźlicy.

Antybiotyki przestają działać: cichy koszmar lekarzy

Raport WHO i ECDC podkreśla, że rosnąca oporność na leki staje się jednym z najpoważniejszych zagrożeń związanych z gruźlicą w Europie. Dane są alarmujące. Wśród nowo diagnozowanych chorych odsetek gruźlicy wielolekoopornej sięga 23 procent, a wśród osób leczonych wcześniej – aż 51 procent. Dla porównania, średnia globalna to zaledwie 3,2 procent przy nowych zachorowaniach i 16 procent w grupie wcześniej leczonej.

Europa zmaga się z gruźlicą, która znacznie częściej niż w innych regionach świata „uodporniła się” na najważniejsze antybiotyki.

Standardowa terapia gruźlicy wrażliwej na leki opiera się na czterech podstawowych preparatach stosowanych przez sześć miesięcy. W takich warunkach ponad 85 procent chorych zdrowieje bez trwałych powikłań. Przy wielolekooporności obraz jest zupełnie inny: leczenie trwa dłużej, wymaga większej liczby leków, częściej wywołuje skutki uboczne i kończy się niepowodzeniem znacznie częściej niż w przypadku typowej postaci choroby.

Skąd tyle oporności na leki?

Raport wskazuje, że wysoki odsetek opornych szczepów, zwłaszcza u osób leczonych w przeszłości, świadczy o dwóch zjawiskach. Po pierwsze, wiele terapii przerywano zbyt wcześnie lub prowadzono je niestarannie, co sprzyjało selekcji odpornych bakterii. Po drugie, takie szczepy skutecznie krążą dziś w populacji i zarażają nowych pacjentów.

To zła wiadomość również dla krajów o niskiej zapadalności, do których należy większość państw Europy Zachodniej. Choć ogólna liczba przypadków jest tam niewielka, dominują wśród nich trudne, wielolekooporne formy gruźlicy u osób szczególnie narażonych.

Kto choruje najczęściej: cień najsłabszych grup

W wielu europejskich krajach współczesna gruźlica przestała być chorobą „całego społeczeństwa”, a coraz częściej dotyka głównie określonych grup. Najbardziej narażeni są:

• migranci i uchodźcy, często mieszkający w przepełnionych warunkach, z utrudnionym dostępem do lekarza
• osadzeni w zakładach karnych, gdzie zagęszczenie i warunki bytowe sprzyjają transmisji
• osoby żyjące z HIV, u których osłabiona odporność zwiększa ryzyko rozwoju gruźlicy
• ludzie w skrajnie trudnej sytuacji ekonomicznej, z niedożywieniem i brakiem stałego miejsca zamieszkania

Eksperci zwracają uwagę, że choroba przesuwająca się do „niewidzialnych” części społeczeństwa szybciej znika z debaty publicznej. Ralf Otto-Knapp z niemieckiego Komitetu Centralnego ds. Walki z Gruźlicą zauważa, że spadek ogólnej liczby przypadków w Europie Zachodniej usypia czujność decydentów. Skutkiem jest ograniczanie programów zwalczania gruźlicy właśnie wtedy, gdy szczególnie groźna, oporna postać choroby zyskuje przewagę.

Co mogą zrobić państwa i zwykli ludzie

Specjaliści podkreślają kilka kierunków działania, które mogą realnie odwrócić niekorzystny trend w Europie:

• szybsza diagnostyka – większy dostęp do nowoczesnych testów molekularnych, które w godzinę potrafią potwierdzić gruźlicę i wykryć oporność na kluczowe leki
• krótsze, doustne schematy terapii – prowadzone pod nadzorem, by chorzy kończyli pełne leczenie
• wzmocnienie opieki w grupach wysokiego ryzyka – badania przesiewowe w więzieniach, ośrodkach dla migrantów czy poradniach leczenia HIV
• łatwiejszy dostęp do nowych leków i terapii w krajach o niższych dochodach
• ściślejsza współpraca transgraniczna – bo prątki gruźlicy nie zatrzymują się na granicy państwa

Z perspektywy pojedynczej osoby najważniejsza jest czujność wobec objawów. Uporczywy kaszel, chudnięcie i nocne poty, szczególnie u ludzi z kontaktu z osobą chorą lub po pobycie w regionach o wysokiej zapadalności, to sygnał, by nie odwlekać wizyty u lekarza rodzinnego i domagać się diagnostyki w kierunku gruźlicy.

Gruźlica w czasach po pandemii: niewygodny test dla systemów zdrowia

Pandemia COVID-19 mocno obciążyła systemy ochrony zdrowia w całej Europie. Wiele krajów przesunęło zasoby z programów gruźliczych na walkę z koronawirusem. Odwołane wizyty, ograniczony dostęp do specjalistów i przerwane kuracje stworzyły idealne warunki do „powrotu” zaniedbanych chorób zakaźnych.

Gruźlica działa inaczej niż gwałtowne epidemie – rozwija się wolno, przenosi się mniej spektakularnie, ale jej skutki są bardzo długotrwałe. Kiedy programy monitoringu i leczenia słabną, skutki widać dopiero po kilku latach – właśnie to pokazuje najnowszy raport z Europy.

Warto też pamiętać, że lekooporność nie rodzi się w próżni. To efekt konkretnych decyzji i zaniedbań: zbyt krótkiej terapii, samodzielnego odstawiania antybiotyków, niewłaściwych schematów leczenia. Przy gruźlicy konsekwencje nie dotyczą jednego człowieka, ale całej społeczności, bo oporne szczepy łatwo przenoszą się na innych.

Dla Polski i całej Europy raport WHO i ECDC jest ostrzeżeniem, że sukcesy z ostatnich dekad można szybko zaprzepaścić. Gruźlica nie zniknęła, tylko stała się mniej widoczna. Choruje mniejsza liczba osób, ale częściej zmagają się z bakteriami, na które klasyczne leczenie przestaje działać. Jeśli państwa nie wzmocnią diagnostyki i terapii, „niewidzialne” 20 procent niewykrytych chorych może zadecydować o kierunku, w jakim rozwinie się sytuacja w nadchodzących latach.