Zakazane składniki wciąż trafiają do naszych koszyków. Jak nie dać się nabić?

Kolorowe płatki śniadaniowe, słodkie napoje i egzotyczne owoce wyglądają niewinnie, a jednak mogą zawierać substancje zakazane w Unii Europejskiej. Pomimo restrykcyjnego systemu kontroli żywności, produkty z niedozwolonymi dodatkami i pestycydami regularnie trafiają na półki polskich sklepów. Jako konsumenci ufamy etykietom i unijnym regulacjom, nie zdając sobie sprawy, że ryzykujemy zdrowiem – własnym i naszych dzieci.

Kolorowe płatki, słodkie napoje, egzotyczne owoce – wyglądają niewinnie, a jednak zawierają substancje, których prawo już nie dopuszcza.

Coraz więcej żywności przyjeżdża do Europy z daleka, a kontrole nie zawsze nadążają za tym ruchem. Efekt? Produkty zawierające zakazane dodatki i pestycydy pojawiają się na półkach zupełnie legalnych sklepów, także dużych sieci. Dla konsumenta to sytuacja frustrująca: ufa etykietom i regulacjom, a mimo to ryzykuje zdrowiem.

Dlaczego zakazane składniki wciąż lądują w sklepowych koszykach

System kontroli żywności w Unii Europejskiej uchodzi za jeden z bardziej restrykcyjnych. Mamy listy dozwolonych dodatków, normy dla pestycydów, zakazy dotyczące substancji podejrzewanych o działanie rakotwórcze czy zaburzanie gospodarki hormonalnej. Teoretycznie wszystko powinno być bezpieczne.

Rzeczywistość jest mniej komfortowa. Import rośnie, łańcuchy dostaw się wydłużają, a towary potrafią zmieniać kraj wjazdu na teren Unii. W praktyce oznacza to, że:

• część produktów wjeżdża przez państwa z mniej szczelnymi kontrolami,
• towar sprzedawany jest jako „specjał z zagranicy”, choć jego skład nie spełnia lokalnych standardów,
• detaliści nie zawsze dokładnie weryfikują skład niszowych, importowanych marek.

Na półkach mogą pojawiać się produkty legalne w kraju pochodzenia, lecz zawierające dodatki lub pestycydy niedopuszczone w Polsce czy w całej Unii Europejskiej.

Kolorowe pułapki: płatki, napoje i słodycze

Dziecięce płatki śniadaniowe pełne barwników

Eksperci od handlu i żywienia zwracają uwagę zwłaszcza na produkty skierowane do dzieci. W badaniach przywoływanych w francuskiej telewizji śniadaniowej przeanalizowano trzy artykuły kupione w stolicy dużego kraju europejskiego. Już pierwszy przykład okazał się niepokojący: płatki śniadaniowe dla najmłodszych, intensywnie kolorowe, zawierały kombinację barwników syntetycznych.

Chodziło o mieszankę czerwieni, żółci i barwnika niebieskiego, które w starszych badaniach łączono z:

• zwiększonym ryzykiem nadpobudliwości u dzieci,
• problemami z koncentracją,
• wahanami ciśnienia tętniczego.

Niektóre z tych barwników są objęte dodatkowymi ostrzeżeniami lub ograniczeniami. W marketach nadal można jednak znaleźć produkty, które wykorzystują różnice między krajowymi przepisami lub sprzedają się jako „importowe specjały”.

Kontrowersyjny stabilizator w przetworach warzywnych

Drugi produkt z tej samej analizy to sos lub marynata z ogórkiem. W składzie pojawił się siarczan glinu oznaczony kodem E520. Ten związek pełni funkcję stabilizatora, wpływa na konsystencję i trwałość produktu.

Problem zaczyna się przy długotrwałym kontakcie organizmu z glinem. Naukowcy wiążą nadmierne spożycie niektórych związków glinu z ryzykiem:

• uszkodzenia nerek,
• zaburzeń neurologicznych,
• kumulacji metalu w tkankach.

W Unii część zastosowań takich dodatków została ograniczona, a kolejne są pod lupą instytucji kontrolnych. Mimo tego importowane przetwory warzywne mogą wciąż je zawierać.

Słodki napój i barwnik podejrzewany o działanie rakotwórcze

Trzeci z badanych produktów to gazowany napój o smaku brzoskwiniowym. Analiza wykazała obecność barwnika, w stosunku do którego istnieją podejrzenia działania rakotwórczego. Według ekspertów już wypicie dwóch–trzech puszek dziennie mogło przekroczyć poziom uznawany za względnie bezpieczny.

Na etykiecie zwykle widzimy niewinne oznaczenie w formie kodu E lub trudną nazwę chemiczną. To odstrasza wielu konsumentów od uważnego czytania składu, co sprzyja wprowadzaniu na rynek produktów „na granicy” przepisów.

Biały proszek, którego miało już nie być: E171

Szczególnie głośnym przypadkiem jest dwutlenek tytanu, znany pod symbolem E171. Ten biały barwnik przez lata stanowił standard w produkcji:

• drażetek i cukierków z błyszczącą, śnieżnobiałą polewą,
• niektórych wypieków i deserów,
• produktów higienicznych, jak pasta do zębów.

Seria badań nad nanocząsteczkami dwutlenku tytanu podniosła alarm. Cząstki mogły przenikać przez barierę jelitową, gromadzić się w organizmie i – według części analiz – zwiększać ryzyko rozwoju nowotworów. W efekcie Unia zakazała stosowania E171 w żywności.

Mimo zakazu w Europie, dwutlenek tytanu wciąż funkcjonuje w przemyśle spożywczym w innych częściach świata. W importowanych słodyczach z Ameryki Północnej nadal można się na niego natknąć.

W praktyce oznacza to, że kolorowe cukierki przywiezione z zagranicznych sklepów z „amerykańską żywnością” mogą mieć skład niezgodny z unijnymi standardami. Dla przeciętnego klienta różnica jest niewidoczna – opakowanie wygląda zwyczajnie, a informacja o barwniku kryje się w maleńkim druku.

Zakazane pestycydy w owocach i warzywach

Egzotyczne owoce z „ukrytym” koktajlem chemicznym

Sprawa nie dotyczy tylko dodatków w przetworzonej żywności. Dziennikarze śledczy zajmujący się jakością żywności ujawnili niedawno, że w zwykłych hipermarketach wykryto pestycydy zakazane w Europie.

W badanej partii owoców cytrusowych z Azji znaleziono dwie substancje uznane za toksyczne dla układu rozrodczego. Oficjalnie nie powinno ich być w żadnym produkcie sprzedawanym konsumentom w Unii. Mimo to towary przeszły przez granicę, prawdopodobnie przez inne państwo członkowskie.

Winogrona i problem znikających zapylaczy

Kolejny przykład dotyczył winogron z Ameryki Południowej. Analiza wykazała ślady kilku pestycydów, w tym takiego, który ma złą sławę z powodu możliwego wpływu na owady zapylające.

Utrata pszczół i innych zapylaczy to nie tylko problem ekologów. To realne ryzyko dla całego systemu produkcji żywności. Jeżeli na naszych stołach pojawiają się owoce pełne substancji zagrażających tym organizmom, dokładamy swoją cegiełkę do ogólnego obciążenia środowiska.

Podobne problemy pojawiały się w partiach herbat, kaw i innych produktów roślinnych z importu. Zdarza się, że kraj wysyłający wciąż dopuszcza związki wycofane z użycia w Europie. Po drodze towar nabiera legalności dzięki skomplikowanej trasie dostaw.

Jak te produkty w ogóle przekraczają granicę?

Mechanizm jest zaskakująco prosty. Towar często nie trafia bezpośrednio do docelowego państwa. Najpierw wjeżdża do innego kraju Unii, gdzie przechodzi kontrolę. Jeżeli system nie wychwyci nieprawidłowości, produkt zyskuje unijną „przepustkę” i może swobodnie krążyć na wspólnym rynku.

Służby celne w największych krajach raportują, że tylko od 2021 roku przejęły ponad milion sztuk artykułów spożywczych, które nie spełniały wymogów. W jednym z głośnych przypadków u hurtownika pod dużą europejską metropolią zabezpieczono 17 ton niezgodnych produktów. To pokazuje skalę zjawiska, ale też fakt, że część takich partii bez problemu trafia do sprzedaży.

Im dłuższy i bardziej międzynarodowy łańcuch dostaw, tym łatwiej o luki, z których korzystają nieuczciwi pośrednicy.

Jak zwykły klient może się chronić?

Nie da się samodzielnie skontrolować każdej partii towaru, ale można ograniczyć ryzyko. Specjaliści od żywienia i bezpieczeństwa żywności podkreślają kilka prostych, codziennych nawyków.

Stawiaj na produkty z krótkim składem

Im mniej składników i kodów w rodzaju E… na etykiecie, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że trafimy na kontrowersyjną substancję. Szczególnie przy jedzeniu dla dzieci warto szukać prostych produktów: klasycznych płatków zbożowych, jogurtów naturalnych, owoców, warzyw.

Sprawdzaj kraj wytworzenia, nie tylko pochodzenia surowca

Określenie „wyprodukowano w…” mówi więcej niż „pochodzenie: spoza Unii Europejskiej”. Produkty przetworzone w Polsce lub innym kraju wspólnoty podlegają unijnym regulacjom dotyczącym dodatków. W przypadku gotowych wyrobów przywożonych bezpośrednio z państw trzecich łatwiej o rozbieżności w przepisach.

Korzystaj z aplikacji do skanowania etykiet

Rozszyfrowanie chemicznych nazw nie jest proste. Stąd popularność aplikacji takich jak Yuka czy Quel Produit, które po zeskanowaniu kodu kreskowego pokazują ocenę produktu oraz wskazują na problematyczne dodatki. Dla wielu osób to najszybszy sposób, by odsiać produkty o wątpliwym składzie.

Skaner w telefonie nie zastąpi zdrowego rozsądku, ale może ułatwić szybkie odrzucenie produktów, które zawierają zakazane lub mocno ograniczane substancje.

Uwaga na „importowe rarytasy” i sklepy wyspecjalizowane

Kolorowe słodycze z Ameryki Północnej, napoje z egzotycznymi smakami, paczkowane przekąski z Azji – to właśnie w tej kategorii najczęściej pojawiają się dodatki, które w Europie już wypadły z łask urzędów. Warto traktować je jako sporadyczną ciekawostkę, a nie element codziennej diety, zwłaszcza w przypadku dzieci.

Na co jeszcze zwracać uwagę przy codziennych zakupach

Temat zakazanych substancji dotyka szerszego zjawiska: ogólnego „przeciążenia chemicznego”, z którym mierzy się współczesny konsument. Pojedynczy produkt rzadko przekracza dopuszczalne normy, ale codziennie jemy i pijemy wiele różnych rzeczy. Małe dawki mogą się kumulować.

Dla osób, które chcą ograniczyć takie ryzyko w praktyce, pomocne mogą być proste strategie:

• w sezonie wybieraj lokalne warzywa i owoce,
• myj dokładnie produkty z importu, a tam, gdzie to możliwe, obieraj skórki,
• rotuj rodzaje owoców i warzyw, zamiast jeść tygodniami ten sam gatunek z jednego kraju pochodzenia,
• czytaj etykiety napojów gazowanych, „wodnych” soków, kolorowych deserów mlecznych.

Warto pamiętać, że oznaczenie „E” nie oznacza automatycznie czegoś złego. Wiele z tych kodów to nieszkodliwe substancje, jak witamina C czy agar. Problem dotyczy konkretnej grupy dodatków: barwników, konserwantów i wzmacniaczy smaku, wobec których toczą się dyskusje naukowe lub które zostały wycofane w części krajów.

Dla rodziców to wszystko brzmi jak dodatkowe obciążenie, ale po kilku tygodniach nowe nawyki wchodzą w krew. Szybkie spojrzenie na skład, wybieranie mniej przetworzonych produktów i ograniczenie egzotycznych eksperymentów u dzieci realnie zmniejsza kontakt z najbardziej podejrzanymi substancjami. A presja konsumentów sprawia, że producenci szybciej rezygnują z dodatków, których publiczny wizerunek się psuje.