Czy multiwitaminy naprawdę odmładzają? Głośne badanie pod lupą

Media obiegły nagłówek o 'tabletce spowalniającej starzenie’ dzięki badaniu w prestiżowym Nature Medicine. Po deeper zie danych obraz robi się mniej spektakularny: mówimy o kilku miesiącach różnicy w zegarze biologicznym w ciągu dwóch lat. Co gorsza, za projektem stoją też duże firmy z branży suplementów, co każe podchodzić do wniosków z rezerwą. Postanowiłem przyjrzeć się temu, zanim wykupię całą aptekę.

Gorący nagłówek z Nature Medicine obiecuje wolniejsze starzenie dzięki tabletce z multiwitaminą. Brzmi jak eliksir młodości w kapsułce.

Kiedy zajrzymy głębiej w dane, obraz robi się mniej efektowny: efekt jest niewielki, dotyczy głównie jednego typu pomiarów biologicznego wieku, a w tle stoją duże firmy z branży suplementów i żywności funkcjonalnej.

Skąd ten medialny szum o „odmładzających” multiwitaminach

Punktem wyjścia jest projekt COSMOS, czyli COcoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study. To duże przedsięwzięcie naukowe, w ramach którego zbadano m.in., jak codzienne przyjmowanie multiwitaminy wpływa na tzw. zegary epigenetyczne – biologiczne „miarki wieku” zapisane w naszym DNA.

Badanie opublikowano w prestiżowym czasopiśmie Nature Medicine, a za projektem stoją specjaliści z Brigham and Women’s Hospital w Bostonie, jednym z najlepiej znanych szpitali akademickich w USA. Nic dziwnego, że media szybko podchwyciły temat, sprowadzając przekaz do hasła: „Po siedemdziesiątce tabletka z multiwitaminą może spowolnić starzenie”.

W realnych danych zamiast „odmłodzenia” widać raczej subtelne przesunięcie zegara biologicznego – rzędu kilku miesięcy w ciągu dwóch lat.

Jak wyglądało badanie COSMOS

W analizowanej części projektu wzięło udział niespełna tysiąc osób w wieku co najmniej 70 lat. Połowę stanowiły kobiety, połowę mężczyźni. Ochotników losowo przydzielono do czterech grup, które przez dwa lata codziennie dostawały inny zestaw kapsułek:

• multiwitaminę połączoną z 500 mg ekstraktu z kakao (zawierającego 50 mg epikatechiny – związku o działaniu przeciwutleniającym),
• sam ekstrakt z kakao oraz placebo zamiast multiwitaminy,
• samą multiwitaminę oraz placebo zamiast kakao,
• podwójne placebo, czyli kapsułki bez substancji aktywnych.

Naukowcy mierzyli tzw. sygnatury epigenetyczne w DNA uczestników na początku badania, po 12 miesiącach i po 24 miesiącach. Chodzi o wzorzec metylacji, czyli przyłączania grup metylowych do określonych fragmentów DNA. Z takich wzorców tworzy się „zegary epigenetyczne”, uznawane za przybliżony wskaźnik biologicznego wieku organizmu.

W projekcie użyto pięciu różnych zegarów epigenetycznych. Są to skomplikowane algorytmy, które na podstawie tysięcy punktów metylacji próbują przewidzieć, jak szybko starzeje się organizm i jak duże ma ryzyko zgonu czy rozwoju chorób przewlekłych.

Co wykazały zegary epigenetyczne

Po dwóch latach badacze zauważyli, że osoby przyjmujące multiwitaminę (z kakao lub bez) miały nieco wolniejsze zmiany w metylacji DNA we wszystkich pięciu zegarach w porównaniu z grupą, która dostawała wyłącznie placebo.

Dwa z tych zegarów są szczególnie mocno powiązane z ryzykiem wcześniejszej śmierci, więc to na nie media zwróciły największą uwagę. Analiza sugeruje, że w perspektywie dwóch lat uczestnicy przyjmujący multiwitaminę „zyskali” średnio około czterech miesięcy w porównaniu z tymi, którzy dostawali wyłącznie placebo.

Jeśli przeliczyć wynik na prosty komunikat, w zegarze biologicznym badani z grupy multiwitaminy byli po dwóch latach o około cztery miesiące „młodsi” niż osoby z grupy placebo.

Co istotne, najsilniejszy efekt widziano u osób, które już na początku badania miały przyspieszone starzenie epigenetyczne, czyli ich zegary biologiczne wskazywały „więcej lat”, niż wynikało z wieku metrykalnego.

Z kolei sam ekstrakt z kakao – mimo potencjalnie korzystnych przeciwutleniaczy – nie wiązał się z żadną istotną poprawą parametrów epigenetycznych.

Ostrożne wnioski samych autorów

Naukowcy prowadzący badanie zdecydowanie studzą entuzjazm. W podsumowaniu pracy napisali, że efekt jest statystycznie widoczny, ale ograniczony i wymaga dalszych badań, zanim da się mówić o realnym znaczeniu klinicznym.

Howard Sesso, ekspert od medycyny prewencyjnej kierujący projektem, w osobnym tekście w Nature zwrócił uwagę, że trudno interpretować wyniki bez szerszego spojrzenia na styl życia, dietę i ogólną podaż składników odżywczych. Zasugerował, że ciekawsze od prostego pytania „tabletka czy placebo” byłoby porównanie multiwitaminy z dobrze zbilansowaną, zdrową dietą.

Badacze sami przyznają, że dziś nie da się jeszcze przełożyć niewielkiej zmiany w zegarach epigenetycznych na konkretne korzyści zdrowotne, takie jak mniej zawałów czy demencji.

Dodatkowy problem stanowi sam status zegarów epigenetycznych. Wielu naukowców uważa je za obiecujące predyktory długości życia, ale nie są to narzędzia w pełni zatwierdzone przez instytucje regulacyjne. Nie znamy dokładnie mechanizmów, które łączą te wskaźniki z realnymi chorobami związanymi z wiekiem. Nie ma też jasności, jak na te zegary wpływają suplementy, dieta czy aktywność fizyczna.

Kto za to zapłacił: ślad pieniędzy z przemysłu

Kiedy spojrzy się na część badania poświęconą finansowaniu, widać mieszankę środków publicznych i prywatnych. Wśród sponsorów znajdują się zarówno instytucje rządowe typu National Institutes of Health, jak i duże firmy powiązane z rynkiem żywności i suplementów.

W dokumentach pojawia się koncern Mars (przez dział zajmujący się żywieniem), który miał dostarczyć wsparcie dla testowanych produktów. Obok niego wymieniono Pfizer Consumer Healthcare (dziś działający pod marką Haleon), firmę Foxo Technologies odpowiedzialną za część analiz epigenetycznych, a także organizacje branżowe, takie jak American Pistachio Growers czy Council for Responsible Nutrition – stowarzyszenie producentów suplementów, które w przeszłości oskarżano o zbyt bliskie relacje finansowe z naukowcami.

Autorzy pracy deklarują, że nie mieli konfliktu interesów i że sponsorzy nie wpływali na interpretację ani prezentację wyników. Dla części czytelników i ekspertów sam fakt udziału tych podmiotów będzie jednak sygnałem, by czytać wnioski z dodatkową rezerwą.

Multiwitamina kontra zdrowa dieta: pytanie bez odpowiedzi

Największy brak w badaniu COSMOS to brak grupy osób, które zamiast suplementu dostałyby wsparcie w ułożeniu naprawdę zdrowej, bogatej w mikroelementy diety. To właśnie taki pojedynek – kapsułka kontra talerz – pokazałby, czy multiwitamina ma przewagę w realnych warunkach życia seniorów.

Z wypowiedzi kierującego badaniem wynika, że sam chętnie zobaczyłby takie porównanie. Dziś wiemy jedynie, że w grupie starszych osób, często z nieidealnym jadłospisem, dodanie multiwitaminy wiązało się z niewielkim spowolnieniem zmian epigenetycznych. Nie wiemy, czy równie dobry lub lepszy efekt dałoby np. codzienne wprowadzenie większej ilości warzyw, pełnoziarnistych produktów, ryb i orzechów.

Kogo może najbardziej interesować ten wynik

Choć efekt wydaje się skromny, wyniki mogą mieć znaczenie dla konkretnych grup. U osób starszych, które z różnych powodów jedzą mało różnorodnie, mają gorsze wchłanianie składników odżywczych lub są obciążone wieloma chorobami, multiwitamina bywa sposobem na „dosztukowanie” braków w diecie.

Jeśli u takich osób widać przyspieszone starzenie epigenetyczne, delikatne jego spowolnienie może dać choćby niewielką przewagę w walce z chorobami związanymi z wiekiem. To nadal hipoteza, ale właśnie w tej grupie sens suplementacji wydaje się największy.

U młodszych, zdrowych i dobrze odżywiających się osób jedna tabletka dziennie nie stanie się skrótem do długowieczności. Dużo ważniejsze pozostają sen, ruch, unikanie papierosów i sensowna dieta.

Co to w praktyce znaczy dla przeciętnego seniora

Dla osoby po siedemdziesiątce taki komunikat można przełożyć następująco: jeśli lekarz widzi, że dieta jest uboga i sugeruje prostą multiwitaminę, można ją traktować jako jedno z narzędzi wspierających organizm. Nie zastąpi ona regularnego jedzenia warzyw, owoców czy produktów pełnoziarnistych, ale może częściowo zniwelować niedobory.

Warto przy tym pamiętać, że dawki niektórych witamin i składników mineralnych, zwłaszcza w preparatach „dla seniorów”, bywają wysokie. Przed rozpoczęciem suplementacji rozsądnie jest porozmawiać z lekarzem rodzinnym lub geriatrą, zwłaszcza jeśli ktoś przyjmuje leki na stałe, ma choroby nerek, wątroby czy problemy z krzepnięciem krwi.

Jak samemu podejść do tematów długowieczności

W świetle dostępnych danych lepiej traktować multiwitaminy jako dodatek, a nie fundament strategii na dłuższe życie. Dużo mocniejszymi filarami są:

• regularny ruch dostosowany do możliwości (spacery, nordic walking, pływanie, proste ćwiczenia siłowe),
• sen o stałych porach i w odpowiedniej długości,
• unikanie dymu papierosowego i nadmiaru alkoholu,
• zbilansowana dieta z dużą ilością produktów roślinnych, ryb i zdrowych tłuszczów,
• kontakt z ludźmi i aktywność intelektualna, które zmniejszają ryzyko depresji i otępienia.

Badanie COSMOS w ciekawy sposób pokazuje, jak bardzo szukamy prostych rozwiązań na złożone procesy biologiczne. Zegary epigenetyczne to fascynujące narzędzie naukowe, ale na razie nie przepustka do kupowania „odmładzających” kapsułek bez zastanowienia. Duże firmy będą wciąż finansować takie projekty, bo to dla nich idealny materiał marketingowy. Zadaniem czytelników, lekarzy i dziennikarzy pozostaje oddzielanie nauki od reklamy – nawet wtedy, gdy granica między nimi bywa bardzo cienka.