Mam futro i łuski, zniknął w 1999 roku. Teraz znów złapała go kamera

Przez ponad 20 lat naukowcy byli przekonani, że ten niezwykły ssak zniknął z Senegalu na dobre.

Nowe nagranie wywróciło tę pewność.

Nocne ujęcie z jednej z kamer ustawionych w odległym parku narodowym zatrzęsło przekonaniami biologów. Zwierzę, które uchodziło za regionalnie wymarłe, nagle pojawiło się na ekranie, niosąc cień nadziei dla ochrony przyrody w całej Afryce Zachodniej.

Nocne nagranie, które zmieniło historię pewnego ssaka

W senegalskim parku narodowym Niokolo-Koba, na obszarze większym niż wszystkie polskie parki narodowe razem wzięte, od lat pracują kamery ustawiane przez biologów. Między lutym a majem 2023 roku zespół Panthera Senegal wraz z Dyrekcją Parków Narodowych rozmieścił tam ponad 200 fotopułapek. Głównym celem było śledzenie dużych drapieżników, takich jak lwy czy lamparty.

Przeczytaj również: Co jeż pigwy z twojej kuchni? 6 bezpiecznych produktów z szafki

Przy okazji tego szerokiego monitoringu zarejestrowano aż 45 gatunków ssaków ważących powyżej 200 gramów. Prawdziwą sensacją okazała się jednak jedna, pozornie niepozorna sekwencja nagrana 8 marca 2023 roku o godzinie 1:37 w nocy.

Kamera ustawiona w wyschniętym korycie rzeki uchwyciła charakterystyczną, wydłużoną sylwetkę zwierzęcia o ciele pokrytym łuskami. Analiza kadrów nie pozostawiła wątpliwości: to pangolin olbrzymi, gatunek, którego w Senegalu oficjalnie nie widziano od 1999 roku, a na zdjęciu nie udokumentowano go tam od 1967 roku.

Przeczytaj również: Dlaczego kot wypluwa zbite „wałeczki”? Co dzieje się w jego brzuchu

Po ponad dwóch dekadach ciszy pojawił się twardy dowód, że pangolin olbrzymi nadal żyje w Senegalu – w głębi parku Niokolo-Koba.

Co ważne, zwierzę pojawiło się w zupełnie innej części parku niż ta, gdzie notowano je w przeszłości. Historyczne obserwacje skupiały się wokół rejonu Simenti, tym razem nagranie pochodzi z wschodniej, silniej zalesionej strefy Niokolo-Koba. To sugeruje, że gatunek mógł zmienić swoje kluczowe ostoję w ramach tego ogromnego obszaru.

Niokolo-Koba – gigantyczna ostoja dla zagrożonej fauny

Park Narodowy Niokolo-Koba zajmuje ponad 9 tys. kilometrów kwadratowych. To mozaika sawann, lasów, zarośli galerii nadrzecznych i terenów podmokłych. Dla wielu gatunków Afryki Zachodniej to już jedno z ostatnich dużych, w miarę nienaruszonych schronień.

Przeczytaj również: Modne psy z krzyżówek bardziej agresywne? Nowe badanie studzi zachwyt nad doodlami

• powierzchnia: ponad 9 000 km²
• położenie: południowo-wschodni Senegal
• typ środowiska: sawanna, lasy, zarośla nadrzeczne
• rola: kluczowa ostoja dla wielu zagrożonych gatunków ssaków

Badacze podkreślają, że bez takich dużych, połączonych przestrzeni dzikiej przyrody pangolin olbrzymi i wiele innych wrażliwych gatunków nie ma szans na przetrwanie. Nagranie z kamery pokazuje, że Niokolo-Koba wciąż spełnia rolę bezpiecznej enklawy, mimo presji na środowisko w całym regionie.

Pangolin olbrzymi – niezwykłe połączenie mrówkojada i „smoka”

Pangolin olbrzymi jest największym przedstawicielem pangolinów w Afryce. Z daleka przypomina skrzyżowanie mrówkojada z baśniowym gadem – jego ciało pokrywają twarde, nachodzące na siebie łuski tworzące rodzaj „pancerza”. To właśnie one są głównym powodem kłopotów gatunku.

Jego zasięg ciągnie się szerokim pasem od Senegalu po zachodnią część Kenii, lecz występowanie jest już mocno „poszarpane”. W wielu miejscach przerwy w zasięgu robią się coraz większe, a lokalne populacje znikają.

Dlaczego tak rzadko ktoś go widuje

Pangolin olbrzymi prowadzi wyjątkowo skryty tryb życia. To nocny samotnik. Większość dnia spędza głęboko pod ziemią, w rozbudowanych norach. Aktywny staje się dopiero po zmroku, ruszając w teren w poszukiwaniu mrówek i termitów.

Standardowe metody monitorowania ssaków w Afryce – na przykład transekty dla dużych kopytnych czy ustawianie kamer w miejscach, gdzie przechodzą lwy – słabo się sprawdzają przy tak tajemniczym gatunku. Nawet tam, gdzie wiemy, że pangolin żyje, fotopułapki rejestrują go bardzo rzadko.

Pangolin olbrzymi jest jak cień – obecny, ale prawie niewidoczny w danych naukowych, jeśli badacze nie dostosują metod do jego skrytego trybu życia.

Dlatego pojedyncze nagranie z Niokolo-Koba ma tak duże znaczenie. To dowód, że przy odpowiednim rozstawieniu kamer i długim czasie monitoringu można „złapać w kadrze” nawet najbardziej wymykające się gatunki.

Gatunek pod presją: utrata siedlisk i nielegalny handel

Międzynarodowa Czerwona lista IUCN klasyfikuje pangolina olbrzymiego jako gatunek zagrożony wyginięciem. Na jego sytuację nakładają się trzy główne czynniki: przekształcanie lasów w pola uprawne, wycinanie drzew oraz polowania na mięso i łuski.

W wielu parkach Afryki Zachodniej biolodzy podejrzewają już tzw. wymieranie lokalne. Oznacza to, że gatunek wciąż istnieje gdzie indziej na kontynencie, lecz w danym kraju lub regionie zanikł. Brak świeżych potwierdzonych stwierdzeń, mimo wysiłków monitorujących, sugeruje właśnie taki scenariusz.

W przypadku Senegalu przez lata wszystko wskazywało, że pangolin olbrzymi podzielił ten los. Dlatego nowe nagranie z 2023 roku przyjęto jako sygnał, że mimo silnej presji w krajobrazie wciąż pozostały enklawy, w których gatunek zdołał przetrwać.

Jak można jeszcze go uratować

Naukowcy wskazują trzy filary ochrony pangolina olbrzymiego w Afryce Zachodniej:

• wzmocniona kontrola i zwalczanie nielegalnego handlu mięsem oraz łuskami,
• utrzymanie i powiększanie dużych, połączonych obszarów przyrodniczych,
• monitoring dopasowany do skrytego i nocnego trybu życia gatunku.

Bez skutecznych działań przeciwko kłusownictwu każde nagranie kamerą zostanie tylko pojedynczym „mignięciem” gatunku przed ostatecznym zniknięciem. Równocześnie, jeśli duże kompleksy leśne i sawannowe będą dalej znikać pod uprawy, pangolin nie znajdzie odpowiedniej przestrzeni do życia.

Kamery, algorytmy i lokalne społeczności

Przypadek z Niokolo-Koba pokazuje też, jak zmienia się podejście do monitoringu przyrody. Coraz częściej naukowcy korzystają z dużych sieci fotopułapek i analizują tysiące zdjęć z pomocą algorytmów uczących się rozpoznawania gatunków. Taka technologia pozwala wyłapać pojedyncze ujęcia rzadkich zwierząt, które ręczne przeglądanie mogłoby łatwo przeoczyć.

Równolegle rośnie rola lokalnych społeczności. To one najlepiej znają teren i jako pierwsze widzą zmiany w obecności różnych zwierząt. Włączenie mieszkańców w patrolowanie parków, zgłaszanie przypadków kłusownictwa i udział w legalnej turystyce przyrodniczej tworzy realną motywację do ochrony zagrożonych gatunków.

Z punktu widzenia przeciętnego czytelnika łatwo zapytać: po co tyle wysiłku dla jednego, nocnego i praktycznie niewidocznego ssaka? Pangolin olbrzymi jest częścią większej układanki. Zjada ogromne ilości mrówek i termitów, wpływa na strukturę ich kolonii i tym samym na stan gleby oraz roślinności. Zniknięcie takiego elementu z ekosystemu często pociąga za sobą skutki, których na pierwszy rzut oka nie widać.

Dla nauki każde potwierdzenie istnienia gatunku po długiej przerwie ma też mocny wymiar psychologiczny. Pokazuje, że walka o zachowanie siedlisk i ograniczenie kłusownictwa ma sens, nawet jeśli efekty nie przychodzą szybko. Jedno nocne nagranie z odległej, afrykańskiej sawanny może stać się impulsem do dalszych działań ochronnych w całym regionie.