Tajemnicza zaraza sprzed 5 tysięcy lat. Czy to ona zmiotła pierwszych rolników Europy?

Nowe badania DNA z neolitycznych grobów w Skandynawii sugerują, że nieznana dotąd fala dżumy regularnie uderzała w ówczesne rodziny rolników. I że właśnie ta choroba mogła stać za tajemniczym załamaniem się pierwszych społeczności rolniczych na naszym kontynencie.

Neolityczna zagadka: dlaczego pierwsi rolnicy nagle znikają

Archeolodzy od lat mieli problem z pewnym niepasującym elementem prehistorii Europy. Około 3000 lat p.n.e. w wielu regionach nagle maleje liczba śladów po stałych osadach rolniczych. W Skandynawii mniej więcej w tym samym czasie zatrzymuje się budowa monumentalnych grobowców z kamieni, tzw. megalitów.

Ten okres naukowcy nazywają „spadkiem neolitycznym”. Wiadomo, że coś poważnego uderzyło w społeczności pierwszych rolników: liczba pochówków spada, zmienia się struktura genetyczna populacji, a wkrótce potem na scenę wkraczają nowe grupy ludności wywodzące się z obszarów stepowych dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji.

Przez dekady główne hipotezy krążyły wokół zmian klimatu, wyjałowienia gleb czy konfliktów o ziemię. Teraz coraz więcej wskazuje na to, że do gry wkroczył jeszcze jeden gracz – choroba zakaźna o potencjale epidemicznym.

Przeczytaj również: Ta niewinna wieczorna rutyna po cichu rujnuje twój sen

Jak naukowcy czytają choroby zapisane w kościach

Zespół badaczy z uniwersytetów w Kopenhadze i Göteborgu sięgnął po narzędzie, którego archeolodzy sprzed kilkunastu lat mogli tylko zazdrościć: sekwencjonowanie starożytnego DNA na dużą skalę. Przebadano szczątki 108 osób pochowanych w dziewięciu neolitycznych grobowcach w Szwecji i Danii.

• 7 stanowisk pochodzi z regionu Falbygden w środkowej Szwecji, słynnego z gęstego skupiska megalitów,
• 1 stanowisko leży na zachodnim wybrzeżu Szwecji niedaleko Göteborga,
• 1 stanowisko znajduje się w Danii.

Badacze pobrali łącznie 174 próbki zębów i kości, a następnie zastosowali metodę tzw. sekwencjonowania „shotgun”. W praktyce oznacza to, że nie szukali tylko jednego konkretnego genu, ale skanowali całe dostępne fragmenty DNA – ludzkiego i bakteryjnego, jakie przetrwały w materiale kostnym.

Przeczytaj również: Waga kłamie? Eksperci wyjaśniają, dlaczego kilogramy to złudny wyznacznik zdrowia

Analiza starożytnego DNA pozwoliła wykryć ślady Yersinia pestis – bakterii, która tysiące lat później wywołała słynną Czarną Śmierć. W tym przypadku chodzi jednak o jej znacznie starsze, prymitywniejsze odmiany.

Do obrazu dokładano kolejne warstwy. Izotopy w kościach i zębach ujawniały dietę, sposób życia i potencjalne migracje. Genom człowieka mówił o pokrewieństwie między zmarłymi. Dzięki temu udało się zrekonstruować nie tylko to, że w grobach byli chorzy na dżumę, ale też jak choroba przemieszczała się w ramach konkretnych rodzin.

Dżuma w rodzinie: sześć pokoleń pod presją choroby

Najmocniej badaczy zaskoczyły wyniki dla jednej rozbudowanej rodziny pochowanej w grobowcu korytarzowym w Falbygden. Analiza genetyczna pozwoliła ułożyć drzewo genealogiczne obejmujące sześć kolejnych pokoleń.

Przeczytaj również: Czy całować noworodka? Lekarze ostrzegają przed popularnym nawykiem

W tym rodzie naukowcy zarejestrowali co najmniej trzy oddzielne fale zakażeń dżumą. Czyli nie jedno tragiczne wydarzenie, ale wracającą jak bumerang chorobę, która raz za razem przetaczała się przez tę samą społeczność.

Łącznie u około 17 procent przebadanych osób z całej próby wykryto materiał genetyczny Yersinia pestis. Co ważne, badanie wykazało obecność trzech odrębnych odmian bakterii, co sugeruje, że dochodziło do powtarzających się wprowadzeń zarazy do populacji lub szybkich zmian w samej bakterii.

Trzy różne warianty dżumy wykryte w jednym obszarze i w kilku pokoleniach wskazują na powracające epidemie, a nie pojedynczy, przypadkowy epizod choroby.

W połączeniu z analizą pokrewieństwa taki obraz pasuje bardziej do wielokrotnych fal zakażeń szalejących w gęsto spokrewnionej, osiadłej społeczności rolników niż do odosobnionych przypadków.

Inna dżuma niż średniowieczna: bez udziału pcheł

Choć nazwa bakterii jest ta sama, warianty wykryte w neolitycznych kościach mocno różnią się od tej, która siała spustoszenie w Europie w XIV wieku. Kluczowa różnica dotyczy sposobu przenoszenia się patogenu.

Średniowieczna forma dżumy słynęła z tego, że przenosiły ją pchły żerujące na szczurach, a potem na ludziach. Taki model wymaga jednak specyficznego genu – tzw. ymt – który pozwala bakteriom przeżyć w układzie pokarmowym pchły.

W starożytnych odmianach Yersinia pestis tego genu nie ma. To mocna przesłanka, że wtedy główną drogą zakażenia nie były pasożyty, lecz bezpośredni kontakt między ludźmi lub skażonym materiałem biologicznym. Sprzyjały temu warunki neolitycznej wsi: bliski kontakt domowników, zwierzęta w obejściu, ograniczona higiena, długie przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach.

Taki model rozprzestrzeniania się sprawia, że choroba może uderzać wyjątkowo mocno w rodziny i małe wspólnoty, a z czasem przenikać dalej wzdłuż szlaków wymiany towarów i migracji.

Czy dżuma zburzyła porządek neolitycznej Europy?

Datowanie przypadków zakażeń dżumą nakłada się bardzo dokładnie na okres, w którym w Skandynawii i innych częściach Europy zanika aktywność pierwszych rolników. Dla części badaczy to wystarczająco mocny sygnał, że choroba mogła być jednym z głównych czynników spadku liczby ludności.

Epidemie uderzające co kilka dekad w te same regiony mogły zabić znaczną część dorosłych, ale i dzieci. To osłabiało rodziny, zmniejszało liczbę rąk do pracy na polu, utrudniało przekazywanie ziemi i utrzymywanie długich linii rodowych. W takiej sytuacji każda susza, konflikt czy nieurodzaj mogły mieć dużo cięższe konsekwencje.

Część specjalistów zachowuje rezerwę. Zwracają uwagę, że badane grobowce należały raczej do zamożniejszych rodów. Zwykli ludzie bardzo często chowali zmarłych w prostszy, mniej widoczny sposób, który rzadziej zachowuje się w zapisie archeologicznym. To oznacza, że mamy wgląd tylko w wąski wycinek ówczesnego społeczeństwa.

Naukowcy przyznają, że sama dżuma nie wyjaśnia całego obrazu. Choroba mogła działać w tandemie z kryzysem rolnictwa, zmianami klimatu i napięciami społecznymi.

Szansa dla przybyszów z dalekich stepów

Kiedy lokalne społeczności rolnicze słabły, Europa stawała się bardziej podatna na wpływy z zewnątrz. W tym samym czasie, kiedy w grobowcach Skandynawii widzimy ślady dżumy, w zapisie genetycznym całego kontynentu pojawia się coraz silniejszy ślad ludzi pochodzących z obszarów stepowych na wschodzie.

Ci przybysze przynosili ze sobą inny model życia, nowe technologie, odmienne praktyki hodowli zwierząt. Jeśli lokalna populacja była już zdziesiątkowana przez choroby, miał to być moment ułatwiający przejęcie ziemi i narzucenie nowych wzorców kulturowych.

W takim ujęciu dżuma nie jest jedyną przyczyną zmian, ale ważnym katalizatorem. Wyobraźmy sobie region, w którym w ciągu kilku pokoleń liczba mieszkańców spada, złożone więzi rodzinne się rozpadają, a ludzie szukają bezpieczniejszych miejsc. W tę próżnię łatwiej wchodzą nowe grupy, a dotychczasowy porządek przestaje działać.

Czego uczy nas pradawna epidemia

Historia tej neolitycznej zarazy pokazuje, jak zaskakująco dużo można wyczytać z fragmentu zęba sprzed tysięcy lat. Jednocześnie przypomina, że choroby zakaźne od zawsze miały ogromny wpływ na losy społeczności, nawet jeśli nie znamy nazw tych chorób i nie mamy ich opisów w kronikach.

Współczesna medycyna i higiena radykalnie zmieniły naszą sytuację, ale mechanizmy społeczne są zaskakująco podobne: epidemia uderza nierówno, mocniej dotyka słabszych, przyspiesza pewne procesy i odsłania już istniejące pęknięcia. W neolitycznej Skandynawii były to słabe zabezpieczenia na wypadek śmierci dużej części rodziny, dziś częściej chodzi o obciążone systemy ochrony zdrowia czy nierówności ekonomiczne.

Dobrze widać też, jak bardzo choroby splatają się z migracjami. Ruch ludzi niesie patogeny, ale i te patogeny wpływają na kierunek i tempo migracji. W prehistorii dżuma mogła utorować drogę nowym grupom ludności, dziś obawa przed zakażeniem potrafi na długo zatrzymać przepływ osób i towarów. Analizując losy pierwszych rolników Europy, łatwiej zrozumieć, że napór chorób zakaźnych to nie jednorazowe zdarzenia, lecz długi, powtarzający się proces, który co jakiś czas wymusza głęboką zmianę sposobu życia całych społeczności.