Gdzie kleszcze najczęściej przenoszą boreliozę? Nowa mapa ryzyka z Francji

Nowe francuskie badanie zmienia spojrzenie na boreliozę: naukowcy przeanalizowali kleszcze, które faktycznie ugryzły ludzi, a nie tylko te zebrane w lasach.

Wyniki tego kilkuletniego projektu pokazują, że zagrożenie nie rozkłada się równomiernie. Niektóre regiony to prawdziwe ogniska choroby, inne wydają się znacznie spokojniejsze, choć kleszcze występują tam równie często.

Nie każdy kleszcz jest taki sam: dlaczego to badanie jest przełomowe

Przez lata większość badań nad boreliozą opierała się na metodzie „przeczesywania” łąk i lasów białym prześcieradłem. Naukowcy zbierali kleszcze z roślinności, a potem sprawdzali, jakie drobnoustroje te pajęczaki w sobie noszą. Taki obraz ma jednak poważną wadę: nie wiadomo, czy dany kleszcz w ogóle ugryzie człowieka, ani kiedy to zrobi.

We Francji uruchomiono więc duży program nauki obywatelskiej. Między 2017 a 2019 rokiem ponad 26 tysięcy osób wysłało pocztą kleszcze, które dopiero co wbiły im się w skórę. Z tej puli badacze szczegółowo przeanalizowali ponad dwa tysiące osobników.

Dzięki temu naukowcy zobaczyli wreszcie nie tylko, jakie drobnoustroje „potencjalnie” znajdują się w kleszczach, lecz co rzeczywiście trafia do organizmu człowieka przy ugryzieniu.

Aż 94 procent zbadanych kleszczy należało do gatunku Ixodes ricinus, czyli najważniejszego wektora boreliozy w Europie. To właśnie on przenosi bakterie z rodzaju Borrelia, odpowiedzialne za chorobę z Lyme.

Jedna na sześć sztuk zakażona boreliozą – ale ryzyko mocno zależy od regionu

W skali całej Francji z bakterią Borrelia nosiło się średnio 15,4 procent kleszczy, które ugryzły uczestników programu. Czyli mniej więcej jedna sztuka na sześć była potencjalnie zakaźna. To liczba, która może działać na wyobraźnię, lecz nie opisuje dobrze lokalnej sytuacji.

Mapa przygotowana na podstawie wyników pokazuje brutalną prawdę: istnieją regiony, gdzie odsetek zakażonych kleszczy jest znacznie wyższy niż średnia, oraz obszary, gdzie jest wyraźnie niższy. Przykładowo Burgundia i sąsiednie tereny wschodniej Francji wypadają jako strefy szczególnie niekorzystne. Z kolei niektóre części kraju, choć obfitują w kleszcze, mają niższy udział osobników z bakterią boreliozy.

To ważny sygnał również dla Polaków wyjeżdżających na wakacje do Francji. W praktyce oznacza to, że ryzyko zakażenia po ugryzieniu może być kilkukrotnie wyższe lub niższe w zależności od tego, gdzie dokładnie spacerujemy po lesie czy parku.

Nie jedna borelioza, a wiele odmian

Badacze zwrócili uwagę nie tylko na samą obecność bakterii, ale także na ich różnorodność. W kleszczach wykryto łącznie 15 gatunków Borrelia. Dla pacjenta sprawa nie jest błaha, bo różne gatunki częściej łączą się z innymi objawami.

• w Normandii dominują szczepy określane jako Borrelia garinii – częściej wiązane z dolegliwościami neurologicznymi;
• w regionie stołecznym wokół Paryża przeważają szczepy podobne do Borrelia afzelii – częściej kojarzone ze zmianami skórnymi;
• trzy główne gatunki odpowiadają za większość zakażeń u ludzi, pozostałe krążą rzadziej, ale wciąż występują.

Dlaczego jedne odmiany królują w konkretnych częściach kraju, a inne prawie tam nie występują? Naukowcy podejrzewają wpływ lokalnych populacji zwierząt, na których kleszcze żerują: gryzoni, ptaków czy saren. To na nich bakterie utrzymują się i rozmnażają, zanim trafią dalej.

Kleszcz to często „pakiet” drobnoustrojów, nie tylko borelioza

Analiza próbek przyniosła jeszcze jeden niepokojący wniosek: prawie 27 procent kleszczy nosiło w sobie co najmniej jeden czynnik chorobotwórczy. A w części z nich wykryto więcej niż jeden patogen na raz.

Ugryzienie może więc w praktyce oznaczać ryzyko nie jednej, lecz kilku chorób równocześnie – co utrudnia diagnozę i leczenie.

Obok bakterii boreliozy pojawiały się inne drobnoustroje przenoszone przez kleszcze, znane także z Europy Środkowej: m.in. bakterie z rodzaju Anaplasma, pierwotniaki wywołujące babeszjozę czy wirusy odpowiedzialne za zapalenia mózgu. Dla lekarza rodzinnego taki pacjent to często zagadka: objawy mieszają się, badania serologiczne wypadają niejednoznacznie, a reakcja na antybiotyk bywa różna.

Zaskoczeniem okazał się także fakt, że wśród zakażonych znalazły się larwy – najmłodsze, maleńkie formy kleszczy, które według dotychczasowego modelu nie powinny jeszcze przenosić bakterii, bo rzekomo nie miały okazji na wcześniejszy „zakaźny” posiłek. Ten wynik sugeruje, że łańcuch transmisji jest bardziej skomplikowany, niż sądzono, i być może u części kleszczy dochodzi do przekazywania bakterii między pokoleniami.

Nowa mapa zagrożeń zmienia podejście do profilaktyki

Dzięki bardzo szczegółowej kartografii francuskie służby sanitarne mogą modyfikować swoje działania w zależności od regionu. Tam, gdzie udział zakażonych kleszczy jest wyjątkowo wysoki, kampanie informacyjne mogą być intensywniejsze, a lekarze szybciej biorą pod uwagę boreliozę przy ocenie pacjenta po ugryzieniu.

Ogromną wartością projektu jest też tzw. „tiquothèque” – archiwum próbek. Każdy nowy kleszcz dosłany przez obywateli dopisuje kolejny punkt do mapy. Z czasem pozwoli to analizować sytuację nie tylko w skali regionów, ale wręcz poszczególnych gmin czy miejscowości. Dla władz lokalnych to niezwykle praktyczne narzędzie, bo ułatwia wskazanie konkretnych „gorących punktów”, na przykład popularnych szlaków czy parków.

Udział mieszkańców w badaniach nad chorobami odkleszczowymi

Projekt pokazuje, że zwykli ludzie mogą realnie wspierać epidemiologów. Nie trzeba skomplikowanego sprzętu – wystarczy, że po ugryzieniu kleszcza ktoś zachowa go, odpowiednio zabezpieczy i odeśle do laboratorium według prostych instrukcji.

Tego typu programy wykraczają poza samą boreliozę. Ten sam schemat można zastosować do innych wektorów: komarów, meszek czy pcheł. W połączeniu z metodami biologii molekularnej, takimi jak PCR czy sekwencjonowanie, naukowcy są w stanie szybko wychwycić zmiany w krążeniu patogenów i reagować, zanim choroba zacznie się szerzej rozprzestrzeniać.

Co z tego wynika dla polskiego czytelnika?

Choć opisywane badanie dotyczy Francji, wnioski są bardzo przydatne również u nas. Polska ma podobny typ klimatu, zbliżone gatunki kleszczy oraz podobne środowiska, w których te pajęczaki żyją. Można więc zakładać, że także u nas ryzyko po ugryzieniu różni się w zależności od regionu, a lokalne populacje zwierząt wpływają na rodzaj krążących bakterii.

Podróżując po Europie, warto pamiętać, że „kleszcz z lasu” to nie jeden uniwersalny wróg, ale cała grupa populacji, z których każda niesie własny zestaw patogenów i ryzyk.

Dla turystów oznacza to jedną rzecz: niezależnie od kierunku wyjazdu dobrze jest sprawdzić, jak wygląda sytuacja z boreliozą w danym kraju i regionie. Francja dysponuje już szczegółową mapą, lecz podobne narzędzia coraz częściej pojawiają się też w innych państwach. Nawet proste zalecenia – długie spodnie, skarpety naciągnięte na nogawki, repelent na odkrytą skórę, dokładne oglądanie ciała po spacerze – realnie zmniejszają ryzyko problemów zdrowotnych.

Warto też zrozumieć, że brak zaczerwienienia typowego dla rumienia wędrującego nie oznacza automatycznie braku zakażenia. Różne gatunki bakterii Borrelia mogą dawać różne pierwsze objawy, a część infekcji przebiega skrycie. Jeśli po ugryzieniu pojawią się nietypowe dolegliwości – od stanów grypopodobnych po bóle stawów czy zaburzenia neurologiczne – rozsądnie jest powiedzieć lekarzowi wprost o możliwym kontakcie z kleszczem i miejscu pobytu.