Czy multiwitaminy naprawdę spowalniają starzenie? Nowe dane z Nature

Nowa analiza z prestiżowego czasopisma naukowego sugeruje, że codzienna multiwitamina może delikatnie „odmładzać” organizm osób po siedemdziesiątce.

Naukowcy pracujący nad projektem COSMOS sprawdzili, czy popularne suplementy wielowitaminowe wpływają na tzw. zegar epigenetyczny, czyli biologiczny wskaźnik starzenia zapisany w DNA. Wynik? Pewien sygnał korzyści jest widoczny, ale skala efektu i możliwe powiązania z przemysłem suplementów budzą sporo pytań.

Multiwitamina kontra starzenie: co właściwie zbadano

Badanie, o którym głośno zrobiło się w mediach, ukazało się w Nature Medicine i jest częścią szerszego projektu COSMOS (Cocoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study). To jedno z nielicznych prób klinicznych, w których suplement wielowitaminowy oceniono w sposób zbliżony do testowania leków.

Do analizy włączono nieco mniej niż tysiąc osób – mniej więcej po równo kobiet i mężczyzn – wszyscy mieli co najmniej 70 lat. Uczestników losowo podzielono na cztery grupy i przez dwa lata każdej z nich podawano inny zestaw kapsułek:

• multiwitamina komercyjna + 500 mg kakao (zawierających 50 mg epikatechiny, związku o działaniu antyoksydacyjnym),
• kakao + placebo,
• multiwitamina + placebo,
• wyłącznie placebo.

Kluczowe było nie tylko to, co przyjmowali uczestnicy, ale też w jaki sposób mierzono starzenie. Naukowcy nie liczyli po prostu zmarszczek. Skupili się na procesach molekularnych zachodzących w komórkach.

Czym jest zegar epigenetyczny i jak ma się do długowieczności

Zegar epigenetyczny to narzędzie, które pozwala oszacować tzw. wiek biologiczny na podstawie zmian w DNA. Bada się głównie metylację – dołączanie niewielkich fragmentów chemicznych (grup metylowych) do określonych miejsc w materiale genetycznym.

Naukowcy śledzili pięć rodzajów „podpisów” epigenetycznych, które uznaje się za prognozatory długości życia i ryzyka chorób związanych z wiekiem.

Takie sygnatury nazywa się potocznie zegarami epigenetycznymi. Im szybciej „idzie” zegar, tym większe prawdopodobieństwo, że organizm starzeje się szybciej niż wskazuje metryka. W badaniu COSMOS oznaczenia wykonano na początku, po 12 miesiącach i po 24 miesiącach suplementacji.

Najgłośniejszy wniosek: cztery miesiące „zyskanego” życia biologicznego

Analiza wykazała, że u osób przyjmujących multiwitaminę tempo zmian metylacji w pięciu badanych sygnaturach było nieco wolniejsze niż u uczestników na samym placebo. Najmocniej widoczne było to w dwóch „zegarach” ściślej powiązanych ze śmiertelnością.

Szczególnie ciekawy był efekt u seniorów, u których na starcie widoczny był przyspieszony wiek biologiczny. U nich różnica między grupą suplementowaną a placebo była wyraźniejsza, choć nadal daleka od spektakularnej.

Przeliczając wyniki na „czas”, naukowcy oszacowali, że przez dwa lata osoby na multiwitaminie zyskały średnio około czterech miesięcy przewagi biologicznej nad grupą placebo.

Dodatek kakao, mimo że bogaty w związki antyoksydacyjne, nie wiązał się z poprawą parametrów związanych ze starzeniem. Ewentualne korzyści, jakie odnotowano, przypisano głównie samemu preparatowi wielowitaminowemu.

Co sami autorzy mówią o skali efektu

Mimo nagłówków sugerujących „przełom w walce ze starzeniem”, badacze sami tonują emocje. W zakończeniu pracy podkreślają, że efekt jest istotny statystycznie, ale ograniczony wielkościowo, a jego znaczenie kliniczne pozostaje niejasne.

Autorzy piszą wprost: choć wyniki są zachęcające, potrzeba dalszych badań, żeby ocenić, czy tak niewielkie spowolnienie zegara epigenetycznego faktycznie przekłada się na mniejszą liczbę zawałów, udarów czy niższą śmiertelność.

Howard Sesso, specjalista medycyny prewencyjnej koordynujący projekt, zwraca uwagę, że same suplementy trzeba widzieć w szerszym kontekście. Podkreśla, że sensownie byłoby zestawić codzienną multiwitaminę z dietą faktycznie bogatą w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i zdrowe tłuszcze. Tego porównania w obecnym badaniu zabrakło.

Luki w wiedzy o zegarach epigenetycznych

Jeszcze jedna rzecz studzi entuzjazm: same zegary epigenetyczne nie są złotym standardem medycyny. Choć dość dobrze prognozują ogólną długość życia, wciąż brakuje pełnego wyjaśnienia, jak dokładnie łączą się z ryzykiem konkretnych chorób przewlekłych czy wpływem diety i suplementów.

Nauka nad epigenetyką pędzi do przodu, lecz na dziś wciąż nie ma pewności, czy poprawa parametrów zegara w takim zakresie, jaki zapisano w COSMOS, ma realne znaczenie dla codziennego funkcjonowania seniorów.

Kto zapłacił za badanie i dlaczego ma to znaczenie

W części finansowej publikacji widać mieszankę środków publicznych i komercyjnych. Obok amerykańskich National Institutes of Health pojawiają się firmy i organizacje związane z rynkiem żywności funkcjonalnej oraz suplementów.

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów i zapewniają, że sponsorzy nie mieli wpływu na analizę danych ani wnioski. Mimo to eksperci zajmujący się etyką badań od lat zwracają uwagę, że obecność pieniędzy z branży suplementów czy słodyczy funkcjonalnych automatycznie rodzi podejrzenia o niejawne naciski.

Gdy podobne wyniki pochodziłyby z projektu finansowanego wyłącznie ze środków publicznych, wielu czytelników patrzyłoby na nie spokojniej, bez myśli o potencjalnym marketingu w tle.

Organizacje takie jak Council for Responsible Nutrition były już krytykowane za finansowanie wyjazdów, konferencji i honorariów dla badaczy, co zaciera granicę między niezależną nauką a promocją suplementów.

Co z tego wynika dla zwykłego seniora

Dla osoby po siedemdziesiątce perspektywa „odmłodzenia” biologicznego o kilka miesięcy może brzmieć kusząco. Warto jednak zestawić to z tym, co już wiemy o wpływie stylu życia na starzenie.

• Aktywność fizyczna regularnie obniża ryzyko zgonu w dużo większym stopniu niż sugerowane cztery miesiące przewagi zegara epigenetycznego.
• Rzucenie palenia i kontrola ciśnienia tętniczego często „oddają” organizmowi całe lata zdrowia.
• Dieta śródziemnomorska, bogata w rośliny, ryby i oliwę, w badaniach populacyjnych łączy się z dłuższym życiem i mniejszą liczbą zawałów.
• Dobre wysypianie się i dbałość o relacje społeczne też wiążą się z mniejszą śmiertelnością w późnym wieku.

Na tym tle efekt multiwitaminy z COSMOS wygląda raczej jak drobna korekta niż magiczny eliksir. Dla części seniorów preparat może być sensownym uzupełnieniem, zwłaszcza przy mało urozmaiconej diecie, ale trudno na tej podstawie stawiać go na piedestale.

Ryzyka, o których rzadko się mówi

Suplement wielowitaminowy kojarzy się z czymś w pełni niewinnym. Tymczasem w praktyce klinicznej lekarze widzą też mniej oczywiste konsekwencje:

• zbyt wysokie dawki niektórych witamin mogą wchodzić w interakcje z lekami na krzepliwość krwi lub nadciśnienie,
• u osób z chorobami nerek nadmiar niektórych składników może obciążać filtrację,
• suplement bywa wymówką, która przykrywa brak aktywności fizycznej czy fatalną dietę („biorę witaminy, więc jestem zabezpieczony”).

Z drugiej strony, u seniorów jedzących mało, z problemami z żuciem czy przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego, starannie dobrany preparat może realnie pomóc domknąć niedobory żywieniowe. Klucz to indywidualna ocena, najlepiej z lekarzem lub dietetykiem, zamiast ślepego kierowania się nagłówkami.

Multiwitamina a dieta: co może mieć większą moc

W swoim komentarzu Howard Sesso zaznacza, że ciekawym kolejnym krokiem byłoby porównanie efektu multiwitaminy z konsekwentnie zdrowszą dietą. Taki projekt pokazałby, czy kapsułka faktycznie robi coś, czego nie da się osiągnąć talerzem.

Na dziś większość zaleceń geriatrów i dietetyków pozostaje zaskakująco przyziemna: regularne, niezbyt duże posiłki, dużo warzyw i owoców, produkty pełnoziarniste, orzechy, nasiona, ograniczenie mocno przetworzonej żywności. W takim kontekście multiwitamina często staje się dodatkiem, nie fundamentem dbania o długowieczność.

Warto też pamiętać o efekcie kumulacyjnym: niewielka korzyść z suplementu, połączona z codziennym spacerem, lepszym snem, pracą nad stresem i sensowną dietą, może w sumie przełożyć się na realnie lepszą starość. COSMOS pokazuje jedynie mały kawałek tej układanki, skupiony na suplementach i zegarze zapisanym w DNA. Reszta nadal zależy głównie od decyzji podejmowanych każdego dnia, a nie tylko od zawartości domowej apteczki.