Znany ekonomista ostrzega: finansowa „idealna burza” blisko i może przebić 2008 rok

Rosnący dług poza bankami, szał na AI i napięcia geopolityczne tworzą mieszankę, która zdaniem znanego ekonomisty może wywołać nowy globalny wstrząs.

Richard Bookstaber, były doradca amerykańskiego Departamentu Skarbu i człowiek, który trafnie opisywał kulisy kryzysu 2008 roku, uważa, że obecnie wszystkie elementy układanki są już na stole. Tym razem zagrożenie nie płynie z jednego źródła, ale z gęstej sieci powiązań między finansami, technologią i realną gospodarką.

Niepozorny rynek kredytu prywatnego urósł do gigantycznej skali

Po krachu z 2008 roku tradycyjne banki zaczęły mocniej ograniczać kredyty dla firm. W wolną przestrzeń natychmiast weszły fundusze inwestycyjne i wyspecjalizowane podmioty, które zaczęły udzielać tzw. kredytu prywatnego – bezpośrednio przedsiębiorstwom, poza klasycznym systemem bankowym.

Mówimy dziś o rynku sięgającym około 2 bilionów dolarów. W grze są takie giganty jak BlackRock, Blackstone czy Blue Owl. Z punktu widzenia firm to wygodne: mniej regulacji, szybszy dostęp do pieniędzy. Problem zaczyna się po stronie inwestorów, którzy dostarczają ten kapitał.

Udziały w takich pożyczkach trudno sprzedać z dnia na dzień. W przeciwieństwie do akcji notowanych na giełdzie, nie istnieje tu przejrzysty, płynny rynek. Jeśli inwestor chce szybko odzyskać pieniądze, często nie ma dokąd pójść.

Bookstaber ostrzega, że w razie masowej paniki możemy zobaczyć cyfrową wersję dawnej „paniki bankowej” – tyle że poza systemem bankowym i na znacznie większą skalę.

Niepokojące zjawiska już się pojawiają. Część inwestorów zaczęła wycofywać środki z funduszy kredytu prywatnego, a akcje jednego z ważnych graczy, Blue Owl, zaliczyły gwałtowny spadek. Dla ekonomisty to klasyczne „migające żółte światło”: sygnał, że przy pierwszym większym wstrząsie może zabraknąć wyjścia ewakuacyjnego.

Hossa na AI opiera się na wąskiej grupie spółek

Drugim filarem ryzyka jest – paradoksalnie – boom technologiczny. Sztuczna inteligencja napędziła notowania spółek z sektora nowych technologii do rekordowych poziomów. Przykład jest dobrze znany: NVIDIA, producent układów graficznych i chipów używanych w centrach danych.

Dziś zaledwie dziesięć firm odpowiada za ponad jedną trzecią wartości indeksu S&P 500, czyli głównego barometru amerykańskiej giełdy. Taka koncentracja jeszcze się w historii nie zdarzyła w takiej skali. W praktyce oznacza to, że losy milionów inwestorów – w tym emerytów z funduszami emerytalnymi – wiszą na kondycji garstki gigantów.

Jeśli jedna lub dwie z tych spółek nagle stracą zaufanie rynku, wstrząs może natychmiast przejść na szeroki rynek akcji, a potem na inne aktywa.

Bookstaber zwraca uwagę, że gospodarka oparta na AI zużywa ogromne ilości energii i wymaga dostępu do zaawansowanych chipów. To nie jest wirtualny, „odklejony” sektor – za każdym algorytmem stoją serwerownie, sieci energetyczne i fizyczna infrastruktura.

AI też siedzi na kredycie prywatnym

Ważny szczegół, który często umyka: ogromna część boomu AI została sfinansowana właśnie kredytem prywatnym. W ten sposób finansowano m.in.:

• budowę i rozbudowę centrów danych,
• infrastrukturę sieciową dla usług chmurowych,
• fabryki i linie produkcyjne półprzewodników,
• mniejsze spółki AI, które nie miały dostępu do dużych emisji giełdowych.

Rynek nie ma więc trzech osobnych problemów: długu poza bankami, giełdowej bańki na AI i geopolityki. W ocenie ekonomisty to jeden system naczyń połączonych, w którym awaria w dowolnym punkcie bardzo szybko rozlewa się po całości.

Geopolityka: Iran i szczególnie wrażliwa wyspa na Pacyfiku

Do tej układanki dochodzi coraz bardziej napięta sytuacja geopolityczna. Bookstaber wskazuje przede wszystkim na dwa źródła ryzyka: konflikt wokół Iranu oraz potencjalny kryzys związany z Tajwanem.

Wojna w rejonie Bliskiego Wschodu już teraz wpływa na rynek ropy i gazu. Wyższe ceny energii to wyższe koszty dla firm, w tym technologicznych gigantów. Utrzymujące się drogie paliwa i prąd mogą obniżyć ich zyski, a inwestorzy bardzo szybko uwzględniają takie zmiany w wycenach akcji.

Tajwan jako gardło półprzewodnikowego świata

Najbardziej newralgiczny punkt znajduje się jednak na Pacyfiku. Tajwan jest dziś sercem globalnej produkcji najbardziej zaawansowanych chipów. To tam działa TSMC – firma, która w praktyce zaopatruje cały sektor AI w kluczowe komponenty.

Scenariusz, którego boją się rynki, jest prosty: blokada wyspy lub inwazja ze strony Chin. W takim przypadku Stany Zjednoczone i sojusznicy tracą natychmiastowy dostęp do krytycznych półprzewodników. W świecie, gdzie AI staje się fundamentem usług finansowych, obronnych czy medycznych, byłby to szok porównywalny z nagłym wyłączeniem internetu.

W tej wizji rozwój AI zatrzymuje się w miejscu, wyceny spółek technologicznych lecą w dół, a za nimi spadają całe indeksy giełdowe i oszczędności milionów gospodarstw domowych.

Finanse zrośnięte z realnym światem, a modele ryzyka ślepe

W poprzednim kryzysie głównym winowajcą była zbyt skomplikowana inżynieria finansowa – skomplikowane instrumenty oparte na kredytach hipotecznych. Dziś problem wygląda inaczej. System finansowy głęboko wrósł w sieci energetyczne, infrastrukturę wodną, łańcuchy dostaw i zasoby naturalne.

Bookstaber zwraca uwagę, że większość modeli ryzyka, którymi posługują się rynki, patrzy wyłącznie na dane finansowe: ceny aktywów, zmienność, korelacje. Tymczasem realne zagrożenia pojawiają się często poza wykresami.

Modele nie „widzą” suszy, przerwy w dostawach prądu czy zablokowanego portu. Zanim skutki takich zdarzeń odcisną się w danych rynkowych, może już dojść do poważnych strat.

W praktyce oznacza to, że inwestorzy i regulatorzy reagują z opóźnieniem. Sygnały ostrzegawcze z realnej gospodarki – choć dostępne – nie są zintegrowane z systemami nadzoru finansowego tak, jak zmiany kursu akcji czy obligacji.

Co może uruchomić finansową „lawinę”

Według ekonomisty wystarczy jeden mocniejszy wstrząs, by uruchomić mechanizm przypominający lawinę. Może to być np.:

Największe zagrożenie polega na tym, że te zdarzenia mogą się nałożyć. Przykładowo: napięcia geopolityczne podbijają ceny energii, co uderza w spółki AI, ich akcje tanieją, inwestorzy wycofują środki z funduszy kredytu prywatnego, a te zaczynają mieć problem z wypłatą pieniędzy. Efekt domina przyspiesza wtedy z tygodnia na godziny.

Jak przeciętny inwestor może na to patrzeć

Osoba posiadająca oszczędności w funduszach inwestycyjnych czy emerytalnych może mieć wrażenie, że to odległe, abstrakcyjne ryzyka. W praktyce portfele wielu Polaków są już pośrednio wystawione na opisywane zjawiska – choćby poprzez fundusze akcji amerykańskich czy globalnych, które mocno ważą spółki technologiczne z indeksu S&P 500.

Nie chodzi o paniczną ewakuację z rynków, ale o świadome podejście do koncentracji ryzyka. Coraz częściej eksperci mówią o konieczności dokładniejszego sprawdzania, na czym faktycznie zarabia dany fundusz: czy nie opiera się w 70–80 procentach na kilku technologicznych gigantach, których wyniki zależą od taniej energii i stabilnych dostaw chipów.

Drugim wątkiem jest przejrzystość w obszarze kredytu prywatnego. Dla standardowego inwestora detalicznego ten segment często jest „czarną skrzynką”: obiecuje stabilne zyski, ale nie oferuje codziennej płynności. Zrozumienie, że takie produkty nie działają jak zwykły fundusz akcji czy obligacji, staje się kluczowe, gdy rynek wchodzi w okres turbulencji.

Bookstaber sugeruje de facto zmianę sposobu myślenia o ryzyku finansowym: mniej wiary w eleganckie modele, więcej uwagi dla tego, co dzieje się w elektrowniach, na polach uprawnych, w fabrykach chipów czy w cieśninach, przez które płyną tankowce. Bo to tam mogą pojawić się pierwsze symptomy kryzysu, który później przełoży się na notowania naszych oszczędności.