Zając widmo z chińskiej wyspy: myślano, że zniknął 40 lat temu

Na odległej, coraz mocniej zabudowanej wyspie w południowych Chinach nagłe znalezisko przy drodze zmusza naukowców do zmiany myślenia o gatunku skazanym na zniknięcie.

To nie była efektowna wyprawa w głąb dżungli, tylko zwykły przejazd samochodem w świąteczny poranek. Kilka sekund, zgniecione ciało na asfalcie, szybka analiza cech anatomicznych – i stało się jasne, że badacze patrzą na coś, czego nikt nie widział w tej części wyspy od czterech dekad.

„Zaginiony” mieszkaniec Hajnanu znajduje się przy autostradzie

25 grudnia 2024 roku zespół naukowców jechał drogą Pulongxian w północno‑wschodniej części wyspy Hajnan. Na pasie ruchu dostrzegli potrącone zwierzę. Mimo kiepskiego stanu ciała udało się ocenić długość uszu, kształt głowy i proporcje kończyn. Wszystko wskazywało na jedno: endemiczny zając z Hajnanu, gatunek znany wyłącznie z tej wyspy na południu Chin.

Miejsce znaleziska natychmiast wzbudziło poruszenie. Punkt przy autostradzie leży około 200 kilometrów od głównego, znanego do tej pory skupiska populacji na zachodzie wyspy, w rejonie rezerwatu Datian. W oficjalnych danych nie widniał żaden potwierdzony ślad tego zająca w północno‑wschodniej części wyspy od 1986 roku.

Ślad z grudnia 2024 roku to pierwsza udokumentowana obecność zająca z Hajnanu w północno‑wschodniej części wyspy od 40 lat, co wskazuje, że niewielkie populacje mogły przeżyć, pozostając poza radarem badań terenowych.

Opis obserwacji trafił do czasopisma naukowego zajmującego się ssakami. Publikacja ma znaczenie – bez niej informacja pozostałaby jedynie ciekawostką z notatnika kilku badaczy. Teraz stanowi element oficjalnych danych, na których mogą opierać się biolodzy i instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody.

Od tysięcy osobników do kilkuset: historia spadku liczebności

Zając z Hajnanu nie zawsze był tak rzadki. W połowie XX wieku gatunek występował szeroko na nisko położonych terenach wybrzeża. Szacunki z lat 50. wspominały nawet o około 10 tysiącach osobników. Lokalne pola, zarośla i mozaika rolniczych krajobrazów zapewniały mu odpowiednie schronienie i pokarm.

Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z intensyfikacją rolnictwa i przyspieszoną urbanizacją. Pola rozciągały się kosztem naturalnych zarośli, powstawały drogi, fabryki i osiedla. Tereny na niskich wysokościach, wcześniej pełne życia, w krótkim czasie pocięto na małe, odizolowane fragmenty siedlisk.

Dodatkową presję przyniosła polowania dla mięsa i futra. Zając stał się łatwym celem – wystarczył reflektor i nocna wyprawa, by pozyskać kilka sztuk. Po dekadach takiej presji obraz był dramatyczny. Raport opublikowany w 2008 roku szacował, że na całej wyspie zostało zaledwie 250–500 osobników.

Najnowsze dane sugerują, że gatunek funkcjonuje dziś na skraju przetrwania, a jego liczebność jest nieporównywalna z sytuacją sprzed 70 lat.

Od tego czasu nie przeprowadzono pełnego, ujednoliconego spisu. Nawet w rezerwacie Datian, uznawanym za ostatni większy bastion zająca, obserwacje są rzadkie i nieregularne. W szeroko zakrojonych badaniach terenowych, obejmujących dużą część historycznego zasięgu, udało się ostatnio zaobserwować jedynie pojedynczego żywego osobnika.

Nocny samotnik poza granicami parków

Zając z Hajnanu nie ułatwia życia przyrodnikom. To gatunek nocny, wyjątkowo skryty, unikający otwartych przestrzeni. Chętnie porusza się na skraju pól, w gęstych zaroślach i na mało uczęszczanych obrzeżach ludzkich osiedli. Co istotne, często korzysta z terenów, które nie mają oficjalnego statusu obszaru chronionego.

To oznacza, że standardowe metody monitoringu – kamery w parkach narodowych, obserwacje dzienne, ankiety wśród strażników – łatwo go pomijają. Gatunek żyje niejako w „pustych miejscach” systemu ochrony: między rezerwatami, przy drogach, na porzuconych polach.

Co naprawdę mówi jedno potrącone zwierzę

Na pierwszy rzut oka znalezisko martwego zająca przy autostradzie może wydawać się smutnym, ale mało znaczącym epizodem. Dla naukowców to jednak informacja porównywalna z zapaleniem się lampki kontrolnej w samochodzie – mały sygnał, który wskazuje na głębszy problem.

Brak obserwacji nie oznacza braku zwierząt. Przy bardzo niskiej liczebności gatunek może przetrwać w rozproszonych enklawach, zupełnie niewidoczny we oficjalnych zestawieniach.

Zając z Hajnanu stał się podręcznikowym przykładem tego zjawiska. Przez lata raporty wskazywały, że jego zasięg ogranicza się do zachodniej części wyspy. Północny wschód praktycznie „wyszedł” z map rozmieszczenia, bo nie notowano tam żadnych obserwacji. Świąteczne znalezisko na Pulongxian Highway pokazuje, że taka mapa może być po prostu niepełna.

Nie da się z jednego martwego osobnika wyciągnąć wniosku o dużej, zdrowej populacji. Możliwy jest scenariusz, w którym mamy do czynienia z pojedynczym, zabłąkanym zwierzęciem. Badacze zwracają jednak uwagę, że obecność choćby jednego osobnika tak daleko od dotychczas znanego centrum występowania sugeruje istnienie przynajmniej niewielkiej grupy, zdolnej do utrzymania się tam przez dłuższy czas.

Potrzebna jest nowa mapa zasięgu gatunku

Informacja z północnego wschodu wyspy obnaża słabość dotychczasowego nadzoru przyrodniczego. System oparty głównie na zgłoszeniach z rezerwatów i lokalnych instytucji nie zapewnia pełnego obrazu. Zające żyjące w pobliżu dróg, w strefach rolniczych i na terenach bez formalnej ochrony pozostają niewidoczne.

Z tego powodu naukowcy apelują o szeroko zakrojony, systematyczny spis zasięgu zająca na całej wyspie Hajnan. Chodzi nie tylko o ustalenie, gdzie jeszcze występuje, ale też o ocenę stopnia rozdrobnienia populacji i głównych zagrożeń w poszczególnych regionach.

• pełne rozpoznanie aktualnych stanowisk zająca na całej wyspie,
• identyfikacja korytarzy, którymi zwierzęta mogą się przemieszczać między odizolowanymi enklawami,
• ocena wpływu dróg i urbanizacji na śmiertelność,
• wskazanie miejsc, gdzie należy wprowadzić ograniczenia polowań,
• propozycje powiększenia lub utworzenia nowych obszarów chronionych.

Bez takiej mapy decydenci działają trochę na wyczucie, opierając się na cząstkowych danych sprzed lat. Przypadek z autostradą pokazuje, jak łatwo pominąć populacje, które przez długi czas funkcjonują na uboczu obserwacji naukowych.

Wyspa, która szybko się zmienia

Hajnan przez długi czas kojarzył się głównie z rolnictwem i stosunkowo spokojnym tempem życia. W ostatnich dekadach stał się jednak ważnym celem turystycznym i biznesowym. To przyniosło rozwój infrastruktury, nowe drogi, hotele, kurorty. Dla zająca taka transformacja oznacza m.in. większe ryzyko kolizji z pojazdami oraz mniejszą liczbę spokojnych, zacienionych zakątków, gdzie może się rozmnażać.

Badacze podkreślają, że właśnie w takim okresie przejściowym, gdy krajobraz wyspy zmienia się najszybciej, kluczowe staje się mądre zarządzanie przestrzenią: planowanie korytarzy ekologicznych, stref buforowych i ograniczeń w newralgicznych punktach.

Czego uczy zając z Hajnanu

Historia tego gatunku dobrze pokazuje, z jakich etapów zwykle składa się droga zwierzęcia na skraj wyginięcia. Najpierw następuje powolny, rozciągnięty w czasie spadek liczebności, który przez lata umyka uwadze. Później kolejne fragmenty siedlisk przestają się łączyć, a populacje dzielą się na małe wyspy. Wreszcie znika część lokalnych grup, często jeszcze przed tym, jak naukowcy zdążą je zbadać.

Zając z Hajnanu znajduje się prawdopodobnie w tej przedostatniej fazie: gatunek jeszcze występuje, ale w niskiej liczebności, w kilku izolowanych enklawach. Każda z nich jest podatna na losowe zdarzenia – od choroby, przez intensywną wycinkę, po budowę nowej drogi.

Jedna martwa samica lub samiec w małej populacji waży o wiele więcej niż w przypadku pospolitych gatunków – każde zwierzę to cenny rezerwuar genów dla przyszłych pokoleń.

Dla innych regionów Azji czy Europy ta historia jest ostrzeżeniem: brak obserwacji rzadkiego gatunku przez wiele lat nie powinien automatycznie prowadzić do przekonania, że całkowicie zniknął. Konieczne są metody monitoringu dostosowane do skrytego trybu życia i rozproszonego występowania.

Jak można realnie pomóc takiemu gatunkowi

W przypadku zająca z Hajnanu wiele działań da się wdrożyć stosunkowo szybko, jeśli pojawi się wola polityczna i odpowiednie finansowanie. Na stole są m.in.:

Wielu specjalistów podkreśla rolę mieszkańców. To oni najczęściej widzą zwierzęta przy drogach, na polach czy w pobliżu domów. Zgłoszenia zebrane w aplikacjach lub przez lokalne służby mogą stać się bezcennym uzupełnieniem profesjonalnych badań terenowych. Zając z Hajnanu żyje bowiem na styku dwóch rzeczywistości: dzikiej przyrody i codziennego, ludzkiego krajobrazu.

Ten przykład dobrze pokazuje też, dlaczego warto śledzić mniej medialne gatunki, nie tylko efektowne drapieżniki czy duże ssaki. Mały, niepozorny zając z jednej wyspy może stać się sygnałem ostrzegawczym dla całej przyrody regionu. Jeśli on nie ma miejsca, by przeżyć, wiele innych, jeszcze mniej widocznych gatunków znajduje się w podobnej sytuacji – tyle że nikt ich nie zauważył nawet jako cienia na poboczu autostrady.