Wpływowy ekonomista ostrzega: nadciąga krach groźniejszy niż w 2008 roku

Jego zdaniem na horyzoncie widać splot zagrożeń, które łączą finanse, sztuczną inteligencję i geopolitykę. A gdy dojdzie do tąpnięcia, rynki mogą nie mieć czasu na reakcję defensywną.

Kto bije na alarm i dlaczego jego głos się liczy

Richard Bookstaber to nazwisko dobrze znane w kręgach amerykańskich finansów. Ten specjalista od zarządzania ryzykiem zasłynął z trafnych prognoz dotyczących pęknięcia bańki internetowej i późniejszego kryzysu z 2008 roku. To właśnie te przewidywania otworzyły mu drogę do roli doradcy w amerykańskim Departamencie Skarbu.

Dziś ten sam człowiek mówi otwarcie: w obecnym systemie finansowym nagromadziły się wszystkie składniki scenariusza, który może okazać się groźniejszy niż kryzys sprzed dekady i pół. Sedno jego tezy jest proste – nie chodzi o jeden wadliwy element, lecz o sieć powiązanych ze sobą słabości, które mogą odpalić się niemal jednocześnie.

System finansowy przypomina mocno napiętą sieć: wstrząs w jednym punkcie natychmiast rozchodzi się po całej konstrukcji, a kierunku i skali wstrząsu praktycznie nie da się przewidzieć.

Nowe serce kredytu: gigantyczny rynek poza tradycyjnymi bankami

Pierwszy obszar ryzyka, na który wskazuje ekonomista, to gwałtowny rozrost tzw. kredytu prywatnego. Po kryzysie 2008 roku regulacje przykręciły śrubę klasycznym bankom. Instytucje te ograniczyły skalę pożyczek dla firm, a w lukę weszły fundusze inwestycyjne i wyspecjalizowane podmioty finansowe.

Mowa o graczach zarządzających bilionami dolarów, takich jak globalne fundusze aktywów czy wyspecjalizowane wehikuły inwestycyjne. To one udzielają teraz dużej części finansowania przedsiębiorstwom – poza typowym obiegiem bankowym, bez przechodzenia przez dobrze znane mechanizmy nadzoru i płynnego rynku.

Skala tego rynku sięga już około 2 bilionów dolarów. Brzmi abstrakcyjnie? To mniej więcej równowartość całego rocznego PKB gospodarki zbliżonej wielkością do Włoch.

Dlaczego brak rynku wtórnego to tykająca bomba

Kluczowy problem polega na tym, że takich pożyczek nie da się po prostu „wrzucić na giełdę” i sprzedać jak akcji czy obligacji. Inwestor, który nagle potrzebuje gotówki, jest w pułapce – trudno mu znaleźć chętnego na odkupienie udziału w tego typu kredycie.

Gdy pojedynczy udziałowiec ma problem, system jeszcze to znosi. Kłopot zaczyna się w momencie, gdy większa grupa inwestorów zaczyna nerwowo szukać wyjścia z tych samych instrumentów. Wtedy może uruchomić się zjawisko przypominające dawną panikę pod okienkami banków, tylko w znacznie większej skali i z udziałem zupełnie innych instytucji.

Ekonomista opisuje to jako współczesny odpowiednik „runu na banki” – fala jednoczesnych żądań wypłaty środków może wstrząsnąć segmentem kredytu prywatnego znacznie mocniej, niż sugerują suche liczby w raportach.

Pierwsze sygnały napięcia już się pojawiły: część inwestorów zaczęła wycofywać środki z takich struktur, a notowania niektórych firm wyspecjalizowanych w tym obszarze zaliczyły gwałtowne spadki. Na razie to wciąż ostrzeżenie, ale mechanizm jest widoczny gołym okiem.

AI jako motor wzrostu i słaby punkt jednocześnie

Drugi filar rosnącego ryzyka to boom na sztuczną inteligencję. Ostatnie dwa lata wywindowały wyceny firm technologicznych związanych z AI na historycznie wysokie poziomy. Dobrym symbolem jest NVIDIA – producent procesorów graficznych, który stał się twarzą rewolucji AI.

Efekt? Zaledwie około dziesięciu największych spółek technologicznych odpowiada już za ponad jedną trzecią wartości całego indeksu S&P 500. Tak skoncentrowany rynek jeszcze nie istniał. Wystarczy, by jedna z tych firm poważnie się potknęła, a wstrząs dotknie portfele inwestorów na całym globie.

Energia, chipy i kredyt – trzy zależności AI

Sztuczna inteligencja to nie tylko modne aplikacje i chatboty. To także potężne centra danych, serwerownie pełne wyspecjalizowanych układów scalonych oraz nieustanny głód energii elektrycznej. Każdy z tych elementów tworzy nową wrażliwość systemu finansowego.

• AI potrzebuje coraz większych ilości energii, co uzależnia jej rozwój od stabilności sieci energetycznych i cen surowców.
• Kluczowe układy scalone powstają w ograniczonej liczbie fabryk, z których znaczna część znajduje się w jednym regionie Azji.
• Wiele inwestycji w infrastrukturę AI sfinansowano właśnie za pomocą kredytu prywatnego, który trudno upłynnić w kryzysie.

W praktyce oznacza to jedno: jeśli coś zachwieje jednym z tych filarów, problemy AI natychmiast przełożą się na wyceny spółek technologicznych i na wartość portfeli inwestorów. A przez powiązania z rynkiem kredytu prywatnego cios uderzy w ten sam, wrażliwy nerw systemu finansowego.

Geopolityczne punkty zapalne: Iran i przede wszystkim Tajwan

Trzecia warstwa zagrożeń pochodzi spoza branży finansowej. Chodzi o napięcia na Bliskim Wschodzie oraz rosnące ryzyko konfliktu wokół Tajwanu.

W regionie Zatoki Perskiej trwające konflikty już wywołują wstrząsy na rynku ropy i gazu. Wyższe ceny energii szybko przekładają się na koszty funkcjonowania gigantów technologicznych i ich inwestycji w centra danych czy infrastrukturę AI. Rosnące rachunki za prąd obniżają marże, a to natychmiast odbija się na giełdowych wycenach.

Tajwan – wąskie gardło dla całej gospodarki cyfrowej

Jeszcze groźniejszy scenariusz dotyczy Tajwanu. Wyspa stała się kluczowym ogniwem globalnej gospodarki, ponieważ to tam działa TSMC – producent najbardziej zaawansowanych chipów na świecie. Praktycznie wszystkie topowe układy napędzające systemy AI, nowoczesne smartfony czy serwery przechodzą przez jej fabryki.

Gdyby doszło do blokady morskiej, poważnej eskalacji militarnej lub zajęcia wyspy przez Chiny, łańcuch dostaw układów scalonych zostałby gwałtownie przerwany. W takim scenariuszu rozwój AI mógłby zatrzymać się z dnia na dzień, a firmy technologiczne straciłyby dostęp do serca swojej działalności.

Przy odcięciu Tajwanu od reszty rynku globalne indeksy akcji mogłyby przeżyć szok: wyceny spółek technologicznych spadłyby gwałtownie, a razem z nimi stopniałaby wartość oszczędności milionów gospodarstw domowych.

W ocenie ekonomisty nie jest to abstrakcyjna fantazja, lecz realny scenariusz ryzyka, którego rynki nie potrafią właściwie wycenić. Algorytmy i modele ryzyka bazują na danych rynkowych, a nie na ocenie przebiegu kryzysów energetycznych, przerw w dostawach wody czy suszy.

Dlaczego tym razem ostrzeżenia mogą przyjść zbyt późno

Przed kryzysem 2008 roku inwestorzy widzieli rosnące napięcia w sektorze kredytów hipotecznych. Rentowności obligacji zaczęły się rozjeżdżać, a ceny niektórych instrumentów wyraźnie sygnalizowały problem. Dzisiaj sygnały ostrzegawcze mają pojawić się gdzie indziej – w realnej gospodarce, nie w notowaniach.

Ekonomista zwraca uwagę, że większość modeli zarządzania ryzykiem skupia się na trzech liczbach: cenie, zmienności i korelacjach między aktywami. Tymczasem prawdziwe zagrożenia mogą wypłynąć z awarii sieci energetycznych, przerw w dostawie wody, zniszczonych łańcuchów dostaw czy długotrwałej suszy. Rynki zauważą problem dopiero wtedy, gdy skutki fizycznych zaburzeń odbiją się na zyskach spółek i przepływach kapitału.

Gdy ceny aktywów zaczną wysyłać wyraźne sygnały alarmowe, szkody w realnej gospodarce mogą być już nieodwracalne – uważa Bookstaber.

Co z tego wynika dla zwykłego inwestora i zwykłego obywatela

Opisany mechanizm brzmi jak narracja dla zawodowych zarządzających funduszami, lecz konsekwencje mogą dotknąć praktycznie każdego. Większość z nas ma pośredni kontakt z rynkami finansowymi – przez fundusze emerytalne, ubezpieczenia na życie, programy inwestycyjne czy zwykłe lokaty w bankach powiązane z produktami rynku kapitałowego.

W sytuacji wstrząsu w sektorze kredytu prywatnego czy nagłego załamania części spółek technologicznych wartość takich oszczędności zaczyna się kurczyć. Jednocześnie mogą rosnąć koszty życia: droższa energia, zakłócenia w dostawach sprzętu elektronicznego, problem z dostępnością urządzeń korzystających z AI w firmach i usługach publicznych.

Dla osób inwestujących samodzielnie kluczowe jest zrozumienie, że koncentracja portfela w kilku modnych spółkach technologicznych może okazać się dużo bardziej ryzykowna, niż sugerują optymistyczne wykresy z ostatnich lat. Dywersyfikacja, obecność aktywów defensywnych i świadomość powiązań między technologią, geopolityką a energią zyskują zupełnie nowe znaczenie.

Warto też uważniej patrzeć na to, w jakim stopniu gospodarka, w której żyjemy, zależy od kruchych łańcuchów dostaw i pojedynczych regionów świata. Im bardziej firmy oraz instytucje finansowe przywiązują swój los do jednego typu technologii czy jednego kluczowego dostawcy, tym silniejszy jest efekt domina w razie kryzysu. W takim środowisku nawet lokalne zakłócenie może błyskawicznie przełożyć się na sytuację na naszych kontach, a więc na codzienne wybory konsumenckie i bezpieczeństwo finansowe rodzin.