Ten cichy stan w przełyku może poprzedzać każdy rak. Naukowcy biją na alarm

Rak przełyku przez lata rozwija się po cichu, a pierwsze sygnały bywają dosłownie niewidoczne dla oka lekarza.

Nowe badania z Uniwersytetu w Cambridge pokazują, że u podstaw niemal każdego gruczolakoraka przełyku leży ten sam, pozornie niewinny stan przedrakowy. Co gorsza, z czasem może on „zniknąć” z obrazu endoskopowego, przez co choroba latami wymyka się klasycznym badaniom.

Rak przełyku rośnie w statystykach, ale wciąż jest wykrywany zbyt późno

Gruczolakorak przełyku to obecnie najczęstszy typ raka przełyku w krajach rozwiniętych. Liczba zachorowań rośnie w całej Europie i Ameryce Północnej, a jednocześnie rokowania pozostają słabe. Choroba często daje wyraźne objawy – jak ból przy przełykaniu czy chudnięcie – dopiero wtedy, gdy guz jest już zaawansowany i trudny do leczenia.

Lekarze od lat podejrzewali, że kluczową rolę w rozwoju tego nowotworu odgrywa przełyk Barretta – zmieniony fragment błony śluzowej, który przy endoskopii wygląda jak różowawy „łatka” na ścianie przełyku. Szacuje się, że taki stan ma od 1 na 100 do 1 na 200 osób w populacji brytyjskiej, a część z nich w ciągu życia rozwinie z niego raka.

Przeczytaj również: 6 sygnałów, że ten „przyjaciel” psuje ci życie zamiast je wspierać

Problem w tym, że nawet połowa pacjentów, u których zdiagnozowano już gruczolakoraka, nie ma widocznych cech przełyku Barretta w chwili rozpoznania. Przez lata budziło to wątpliwości, czy ta zmiana rzeczywiście jest punktem wyjścia każdego przypadku raka, czy tylko części.

Przełyk Barretta jako wspólny mianownik – co pokazały badania

Zespół kierowany przez prof. Rebeccę Fitzgerald z Li Ka Shing Early Cancer Institute w Cambridge postanowił sprawdzić, czy istnieje inna droga powstawania tego raka, niezależna od przełyku Barretta. Naukowcy przeanalizowali dane kliniczne i epidemiologiczne ponad 3100 pacjentów, którzy przeszli operację usunięcia guza lub chorej części przełyku w 25 ośrodkach w Wielkiej Brytanii.

Przeczytaj również: Nowa marka straszy Zarę i H&M: hit wśród fanek jakości

W kolejnym kroku badacze sięgnęli do poziomu genów. Wykorzystali:

• sekwencjonowanie całego genomu u 710 chorych – czyli kompleksowe badanie całego materiału DNA,
• sekwencjonowanie egzomu (części kodującej białka) w wielu fragmentach guzów od 87 pacjentów, aby śledzić, jak nowotwór ewoluuje w czasie i w różnych miejscach tego samego przełyku.

Założenie było proste: jeśli istnieje więcej niż jedna „ścieżka” dojścia do raka, to guzy wywodzące się z przełyku Barretta będą różnić się genetycznie i pod względem czynników ryzyka od tych powstałych inną drogą. Jeżeli wszystko wskazuje na jeden wspólny wzorzec, oznacza to jeden, wspólny punkt startowy.

Przeczytaj również: Woda smakowa pod lupą: co naprawdę pijemy z butelki?

Genetyczne ślady wskazują na jedno źródło choroby

Okazało się, że tylko u około 35 procent analizowanych pacjentów lekarze mieli formalne rozpoznanie przełyku Barretta. Mimo to profile genetyczne guzów były zaskakująco zbieżne – niezależnie od tego, czy przełyk Barretta był widoczny w badaniu endoskopowym lub w wycinkach, czy nie.

Badane nowotwory miały praktycznie taki sam zestaw mutacji DNA, bardzo podobne cechy genomowe i komórkowe we wszystkich grupach chorych. Różnica dotyczyła głównie zaawansowania – u osób bez widocznych zmian Barretta rak częściej znajdowano w późniejszym stadium.

W praktyce oznacza to, że przełyk Barretta najpewniej stoi za każdym gruczolakorakiem przełyku, tylko czasem po prostu nie ma go już jak zobaczyć. Guz, rosnąc, może „zjadać” tkankę, z której się wywodzi, zostawiając jedynie molekularny ślad po dawnej zmianie przedrakowej.

Ukryte sygnały ostrzegawcze – markery TFF3 i REG4

Badacze poszli o krok dalej i zaczęli szukać takich właśnie śladów. W komórkach wyściełających przełyk i w różnych stadiach zmian przedrakowych oraz nowotworowych zaobserwowali obecność charakterystycznych białek – TFF3 i REG4. To tzw. biomarkery, czyli molekularne sygnały wskazujące na konkretny stan chorobowy.

Obecność TFF3 i REG4 w komórkach przełyku była widoczna już na etapie przełyku Barretta, na długo przed rozwojem raka, i utrzymywała się później w tkance nowotworowej – nawet gdy sam przełyk Barretta przestawał być dostrzegalny w endoskopii.

Z perspektywy pacjenta oznacza to coś bardzo praktycznego: testy oparte na takich markerach mogą wychwycić ryzyko raka, zanim klasyczna kamera endoskopowa zauważy jakiekolwiek nieprawidłowości, a nawet wtedy, gdy widoczna zmiana zdążyła już zniknąć z obrazu.

Dlaczego zwykła endoskopia może nie wystarczyć

Standardem w diagnostyce przełyku pozostaje endoskopia – badanie z użyciem giętkiego przewodu z kamerą, wprowadzanego przez usta. Pozwala ono zobaczyć nadżerki, zmiany zapalne, przełyk Barretta i guzy. Jest skuteczne, ale ma ograniczenia. Nie pokazuje tego, co dzieje się na poziomie molekularnym, a więc nie odpowie na pytanie, czy pozornie zdrowa błona śluzowa faktycznie jest bezpieczna.

Dlatego coraz więcej zespołów badawczych na świecie stawia na testy, które „polują” na konkretne cząsteczki białek czy DNA związanych ze zmianami przedrakowymi. Opisywana praca dokładnie w tę logikę się wpisuje – wskazuje, że szukanie śladów przełyku Barretta w komórkach może dać znacznie wcześniejsze ostrzeżenie niż patrzenie wyłącznie na obraz z kamery.

Nowe podejście do badań przesiewowych przełyku

Skoro przełyk Barretta wydaje się niemal uniwersalnym punktem wyjścia gruczolakoraka przełyku, to naturalne staje się pytanie: kto i jak często powinien być badany w kierunku tej zmiany? Obecne wytyczne w różnych krajach różnią się, ale zwykle biorą pod uwagę takie czynniki ryzyka jak:

• przewlekła choroba refluksowa przełyku,
• otyłość brzuszna,
• palenie tytoniu,
• płeć męska i wiek po 50.–60. roku życia,
• dodatni wywiad rodzinny w kierunku przełyku Barretta lub raka przełyku.

Badacze z Cambridge podkreślają, że potrzebne są testy prostsze niż klasyczna endoskopia: bardziej czułe, mniej inwazyjne i oparte właśnie na markerach molekularnych. W praktyce mogłoby to wyglądać jak pobranie niewielkiej ilości komórek z przełyku i ich analiza pod kątem obecności TFF3, REG4 i innych charakterystycznych sygnałów.

Kapsułka z gąbką – przykład prostszego testu

Prof. Fitzgerald od kilku lat rozwija tak zwany test „capsule sponge” – niewielką kapsułkę z przyczepioną gąbeczką na sznurku. Pacjent połyka kapsułkę, ta rozpuszcza się w przełyku, gąbka się rozpręża i przy wyciąganiu po prostu ściera z powierzchni komórki. Pobrany materiał trafia do laboratorium, gdzie można sprawdzić, czy nie ma w nim śladów przełyku Barretta.

Taki test można wykonać w zwykłym gabinecie lekarza rodzinnego, bez znieczulenia i skomplikowanej aparatury. Jeżeli podejrzane markery są obecne, dopiero wtedy pacjent kierowany jest na dalszą diagnostykę endoskopową. To znacząco odciąża pracę oddziałów gastroenterologicznych i pozwala szybciej wyłapać osoby z największym ryzykiem.

Co ten przełom oznacza dla zwykłego pacjenta

Z naukowego punktu widzenia praca z Nature Medicine domyka ważny spór: czy gruczolakorak przełyku może powstawać „znikąd”, czy zawsze ma swoje korzenie w przełyku Barretta. Dane genetyczne bardzo mocno wskazują na ten drugi scenariusz. Dla pacjenta przekłada się to na kilka prostych, ale istotnych konsekwencji.

• Przewlekłe pieczenie w przełyku i refluks żołądkowo-przełykowy nie są „błahostką”, z którą trzeba się pogodzić na całe życie.
• Osoby z potwierdzonym przełykiem Barretta wymagają regularnych kontroli, ale mają też realną szansę na wyłapanie zmian zanim przekształcą się w raka.
• W przyszłości można się spodziewać prostszych, przesiewowych testów opartych na biomarkerach, dzięki którym o ryzyku będzie można się dowiedzieć wcześniej i bez wizyty w szpitalu.

Taki kierunek myślenia zmienia też sposób planowania opieki zdrowotnej. Zamiast czekać, aż pacjent trafi na oddział z zaawansowanym guzem i trudnymi do leczenia przerzutami, system może celować w tych, u których przełyk Barretta dopiero się rozwija, a komórki zaczynają zachowywać się podejrzanie na poziomie DNA.

Jak rozumieć pojęcie „stan przedrakowy” i co można zrobić na co dzień

Wielu pacjentów boi się samego określenia „stan przedrakowy”, bo kojarzy się ono z czymś nieuchronnym. Tymczasem w medycynie oznacza ono raczej etap ostrzegawczy. Przełyk Barretta nie musi przejść w nowotwór – u części osób tak się nigdy nie stanie, szczególnie jeśli wprowadzą zmiany w stylu życia i będą pod kontrolą lekarza.

Do najczęstszych praktycznych zaleceń należą:

• leczenie refluksu (leki zmniejszające wydzielanie kwasu, modyfikacja diety),
• utrzymanie prawidłowej masy ciała, zwłaszcza redukcja otyłości brzusznej,
• rezygnacja z palenia papierosów i ograniczenie alkoholu,
• unikanie późnych, bardzo obfitych posiłków i leżenia bezpośrednio po jedzeniu,
• regularne zgłaszanie się na badania kontrolne, jeśli lekarz już rozpoznał przełyk Barretta.

Dla części osób takie zalecenia wydają się prozaiczne, ale właśnie kumulacja drobnych zmian potrafi wyraźnie zmniejszyć ryzyko dalszej, niekorzystnej przemiany komórek. Gdy połączymy to z coraz czulszymi testami molekularnymi, szansa na wychwycenie problemu w porę rośnie.

Rak przełyku wciąż pozostaje trudnym przeciwnikiem, ale nowa wiedza o tym, że prawie zawsze zaczyna się od tej samej, uchwytnej molekularnie zmiany, daje lekarzom i pacjentom nową przewagę. Zamiast szukać igły w stogu siana, można skoncentrować się na jednym, konkretnym etapie choroby i zrobić wszystko, by nie dopuścić do następnego.