Te 5 cechy osobowości silnie podnoszą ryzyko schizofrenii

Fińscy naukowcy prześledzili losy setek osób z określonym profilem osobowości i sprawdzili, kto z nich trafił później do szpitala psychiatrycznego.

Badanie trwało nawet 40 lat i skupiło się na ludziach ocenianych w psychiatrii sądowej. Okazało się, że osoby z wyraźnie zaznaczonymi, tzw. psychopatycznymi cechami osobowości trafiały z diagnozą schizofrenii do szpitala wielokrotnie częściej niż ci, którzy mieli tych cech bardzo mało.

Fińskie badanie, które zatrzęsło stereotypami

Praca opublikowana w 2025 roku w czasopiśmie Acta Psychiatrica Scandinavica objęła 341 osób badanych w szpitalu psychiatrii sądowej w Finlandii w latach 1984–1993. U żadnej z nich na starcie nie rozpoznano psychozy, ciężkiej niepełnosprawności intelektualnej ani zaburzeń psychotycznych o podłożu organicznym.

Każda z tych osób została oceniona pod kątem nasilenia cech psychopatycznych za pomocą standaryzowanej skali PCL-R (Psychopathy Checklist-Revised). Potem ich dane powiązano z krajowym rejestrem leczenia szpitalnego, aby sprawdzić, kto w kolejnych dekadach trafił na oddział z rozpoznaniem schizofrenii.

Silne lub choćby umiarkowane nasilenie cech psychopatycznych wiązało się z 5–9 razy większym ryzykiem późniejszej hospitalizacji z powodu schizofrenii niż u osób z niskim nasileniem tych cech.

Co ważne, badacze podkreślają, że nie analizowali przeciętnej populacji, lecz specyficzną grupę z psychiatrii sądowej. Uzyskane liczby nie oznaczają więc, że każda „chłodna” czy „impulsywna” osoba jest o krok od ciężkiej choroby psychicznej. Wskazują raczej na silne współwystępowanie pewnych wzorców osobowości i zwiększonego ryzyka schizofrenii u ludzi już wcześniej obciążonych problemami psychicznymi czy prawnymi.

Pięć cech osobowości, które badacze szczególnie śledzili

W nauce mówi się o „cechach psychopatycznych” nie jako o jednym, sztywnym rozpoznaniu, ale o zestawie charakterystycznych rysów osobowości. Każdy z nich może występować w różnym nasileniu, a wiele osób w ogóle nie ma konfliktu z prawem.

Jakie zachowania zwróciły uwagę fińskich naukowców?

• Chłód emocjonalny i brak empatii – trudność we wczuciu się w emocje innych, ograniczona reakcja na ich cierpienie.
• Niewielkie poczucie winy – słabe lub żadne wyrzuty sumienia po zranieniu kogoś psychicznie czy fizycznie.
• Skłonność do manipulacji – wykorzystywanie innych dla własnych korzyści, kłamstwa, granie na emocjach otoczenia.
• Impulsywność i łamanie zasad – szybkie, nieprzemyślane decyzje, lekceważenie norm, poszukiwanie silnych wrażeń.
• Przewlekła nieodpowiedzialność – problemy z utrzymaniem pracy, chaos w życiu rodzinnym, lekceważenie zobowiązań.

W badaniu każdy uczestnik otrzymywał wynik na skali PCL-R. Wyniki do 10 punktów uznawano za niski poziom cech psychopatycznych, 11–24 za poziom umiarkowany, a 25 i więcej za wysoki. Ta ostatnia grupa odpowiadała temu, co potocznie określa się mianem „osobowości psychopatycznej”.

Ryzyko schizofrenii rośnie skokowo

Kiedy naukowcy porównali grupy o różnym nasileniu badanych cech, pojawił się wyraźny wzorzec. Wraz ze wzrostem punktacji na PCL-R rosło prawdopodobieństwo, że dana osoba w przyszłości trafi do szpitala z rozpoznaniem schizofrenii.

Gdy badacze porównali osoby spełniające kryteria „psychopatyczne” z pozostałymi, okazało się, że w tej pierwszej grupie schizofrenia rozpoznawana była mniej więcej 2,4 razy częściej. Jednocześnie tylko około 20 procent osób z wysokim nasileniem cech psychopatycznych rozwinęło schizofrenię w trakcie wieloletniego śledzenia. A to znaczy, że 80 procent – mimo niepokojącego profilu osobowości – nigdy tej choroby nie doświadczyło.

Wyraźne nasilenie cech psychopatycznych zwiększa ryzyko, ale nie przesądza losu konkretnej osoby. Mowa o predyspozycji, a nie o wyroku.

Naukowcy podkreślają też udział innych czynników. W tej grupie częściej pojawiały się uzależnienia, wczesne urazy psychiczne, trudne dzieciństwo i różnego typu zaburzenia rozwojowe. Wszystkie te elementy mogą łącznie podnosić podatność na poważne kryzysy psychiczne, w tym psychozę.

Psychopatia a schizofrenia – dwa różne zjawiska

W debacie publicznej te pojęcia często się miesza, co tylko zwiększa stygmatyzację osób z diagnozą schizofrenii. Eksperci przypominają, że mówimy o dwóch odrębnych kategoriach problemów.

Czym różni się schizofrenia od „osobowości psychopatycznej”?

• Schizofrenia to poważne zaburzenie psychiczne z objawami psychotycznymi: urojeniami, omamami, dezorganizacją myślenia, często także wycofaniem społecznym i spłyceniem emocji. Zazwyczaj wymaga leczenia farmakologicznego i długoterminowego wsparcia.
• Cechy psychopatyczne opisują sposób przeżywania emocji i relacji: chłód uczuciowy, brak empatii, impulsywność czy łamanie norm. Nie muszą wiązać się z urojeniami czy halucynacjami.

Psychologowie sądowi podkreślają, że można mieć bardzo dziwaczne, chłodne zachowanie i trudną osobowość, a jednocześnie nie spełniać kryteriów schizofrenii. Z drugiej strony wiele osób z tą chorobą wcale nie ma rysu psychopatycznego – cierpią, boją się, czują się przytłoczone objawami i bardzo przeżywają swoją sytuację.

Łączenie w jednym worku schizofrenii, przemocy i „zła” robi ogromną krzywdę osobom z diagnozą, które nigdy nikogo nie skrzywdziły.

Fińskie wyniki sugerują, że u części ludzi te zjawiska mogą się kumulować: specyficzny typ osobowości, trudne doświadczenia z dzieciństwa, uzależnienia, a z czasem rozwój psychozy. Z punktu widzenia praktyki klinicznej rodzi to pytanie, czy osoby z wyraźnymi cechami psychopatycznymi nie powinny mieć łatwiejszego dostępu do wczesnej pomocy psychiatrycznej i psychoterapeutycznej, zanim pojawi się cięższy kryzys.

Co te dane znaczą dla profilaktyki i naszego myślenia o chorobach psychicznych?

Badacze są ostrożni w formułowaniu wniosków. Zwracają uwagę, że wyniki opisują korelację – czyli współwystępowanie – a nie prosty związek przyczynowy. Nie da się powiedzieć, że same cechy psychopatyczne „powodują” schizofrenię. Bardziej prawdopodobne, że część mechanizmów biologicznych i środowiskowych jest wspólna dla obu zjawisk.

Może to oznaczać, że osoby z takim profilem osobowości rzadziej szukają pomocy na wczesnym etapie, częściej nadużywają substancji psychoaktywnych, żyją w chaosie, co z kolei nasila stres i obniża odporność psychiczną. Z biegiem lat rośnie ryzyko załamania, które przy sprzyjających okolicznościach przybiera postać psychozy.

Jak w praktyce reagować na niepokojące sygnały?

• Traktować sygnały takie jak skrajna impulsywność, chroniczna nieodpowiedzialność czy brak empatii nie tylko jako „trudny charakter”, ale też możliwy objaw głębszych problemów.
• Proponować konsultację psychologiczną lub psychiatryczną, zwłaszcza jeśli z tymi cechami łączą się nadużywanie substancji, przemoc w rodzinie albo konflikty z prawem.
• Nie czekać, aż sytuacja „sama się ułoży” – wczesna interwencja często pozwala złagodzić tor dalszego rozwoju zaburzeń.

Dla rodzin i bliskich ważne jest też zrozumienie, że za zachowaniami odbieranymi jako chłodne czy okrutne mogą kryć się długoletnie doświadczenia przemocy, zaniedbania, traum z dzieciństwa. To nie usuwa odpowiedzialności za czyny, lecz pokazuje, że sama kara nie wystarczy. Równolegle potrzebne jest leczenie, praca terapeutyczna i wsparcie społeczne.

W szerszej perspektywie takie badania przypominają, że zdrowie psychiczne nie opiera się na jednym prostym czynniku. Cechy osobowości, geny, środowisko, substancje psychoaktywne, stres – wszystko to tworzy skomplikowaną układankę. Im lepiej rozumiemy te zależności, tym łatwiej wychwycić osoby szczególnie zagrożone i zaoferować im pomoc zanim pojawi się pełnoobjawowa schizofrenia, z którą dużo trudniej sobie poradzić.