Nie licz drzew, tylko miejsce: jak naprawdę działa zalesianie planety

Nowe badania nad zalesianiem wywracają do góry nogami dotychczasową logikę akcji „posadźmy miliard drzew”. Okazuje się, że nie liczba sadzonek przesądza o efekcie chłodzącym dla klimatu, lecz dokładna lokalizacja nowych lasów i lokalne warunki, w jakich rosną.

Dlaczego jedno drzewo w tropikach „chłodzi” bardziej niż kilka na północy

Przez lata przyjmowano, że im więcej drzew, tym lepiej dla klimatu. Nowa analiza, opublikowana w renomowanym czasopiśmie naukowym, pokazuje, że taki sposób myślenia jest zbyt prosty. Ten sam hektar lasu może w jednym miejscu znacząco obniżać temperaturę, a w innym – mieć zaskakująco niewielki wpływ, a czasem wręcz działać w przeciwną stronę.

Kluczowa teza badania: ten sam efekt ochłodzenia można osiągnąć, sadząc nawet dwa razy mniej drzew, o ile pojawią się w optymalnych regionach.

Sercem sprawy są lokalne mechanizmy klimatyczne: to, jak dany teren odbija promieniowanie słoneczne, ile wilgoci krąży między glebą a atmosferą oraz jak powietrze przemieszcza się na duże odległości. Drzewo jest elementem większej układanki, a nie magiczną różdżką.

Trzy procesy, które decydują, czy las chłodzi, czy ogrzewa

1. Pochłanianie dwutlenku węgla

To najbardziej oczywista rola drzew. Poprzez fotosyntezę drzewa „wciągają” dwutlenek węgla z atmosfery i magazynują go w pniu, gałęziach, korzeniach i glebie. Ten węgiel pozostaje uwięziony tak długo, jak długo las jest zdrowy i nie ulega spaleniu ani wycince.

Im szybciej drzewo rośnie i im dłużej żyje, tym więcej gazów cieplarnianych może zatrzymać. Z tego punktu widzenia tropikalne lasy deszczowe są mistrzami w pochłanianiu dwutlenku węgla.

2. Albedo, czyli jak jasna lub ciemna jest powierzchnia

Drugi mechanizm jest znacznie mniej intuicyjny. Albedo to zdolność powierzchni do odbijania światła słonecznego. Jasny śnieg czy piasek odbijają promieniowanie w dużym stopniu. Ciemne lasy pochłaniają je znacznie więcej, przez co gromadzą ciepło.

W regionach, gdzie zimą długo leży śnieg, zalesianie prowadzi do zastąpienia jasnej, dobrze odbijającej pokrywy – ciemnym drzewostanem. W efekcie teren zaczyna się bardziej nagrzewać, co częściowo, a czasem w dużym stopniu, niweluje korzyść z pochłaniania dwutlenku węgla.

3. Ewapotranspiracja – naturalna klimatyzacja z liści

Trzecim istotnym procesem jest parowanie wody z gleby i liści, określane jako ewapotranspiracja. Gdy woda zmienia się w parę, pochłania ciepło z otoczenia, dzięki czemu powietrze nad lasem staje się chłodniejsze i bardziej wilgotne.

W klimacie gorącym i wilgotnym, typowym dla strefy równikowej, ten efekt działa bardzo silnie. Las zachowuje się jak klimatyzator na ogromnym obszarze, a chmury, które powstają z parującej wody, dodatkowo ograniczają dopływ promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi.

Dopiero po zsumowaniu pochłaniania dwutlenku węgla, zmian albedo i ewapotranspiracji widać, czy dany projekt zalesiania faktycznie obniża temperaturę, czy tylko poprawia statystyki „liczby drzew”.

Mapa klimatycznej skuteczności zalesiania: gdzie sadzić, a gdzie się wstrzymać

Autorzy badania przeanalizowali różne regiony globu i sprawdzili, jak zmienia się efekt klimatyczny w zależności od lokalizacji nowych lasów. Wynik jest jasny: potencjał chłodzenia na jednostkę powierzchni zmienia się dramatycznie w zależności od szerokości geograficznej i warunków lokalnych.

Strefa tropikalna – największy zwrot z jednego drzewa

Największe korzyści z punktu widzenia klimatu dają projekty zalesiania w rejonach tropikalnych. Tam zbiega się kilka czynników:

• bardzo intensywne pochłanianie dwutlenku węgla przez szybko rosnące drzewa,
• silna ewapotranspiracja, która wyraźnie ochładza powietrze,
• brak długo zalegającej pokrywy śnieżnej, więc zmiana albedo nie powoduje dużego dogrzewania podłoża.

W rezultacie hektar odtworzonego lasu w tropikach może przynieść znacznie większy efekt chłodzący niż ten sam hektar w chłodnej strefie o śnieżnych zimach.

Wysokie szerokości geograficzne – ryzyko efektu odwrotnego

Inaczej wygląda sytuacja w regionach położonych daleko na północ lub południe, gdzie śnieg i lód przez część roku tworzą jasną pokrywę. W takich miejscach sadzenie drzew często prowadzi do zmniejszenia albedo. Ziemia absorbuje wtedy więcej energii słonecznej, a lokalna temperatura może rosnąć.

Badanie opisuje przypadki, w których lokalne zalesianie, zamiast schładzać, sprzyjało lekkiej zwyżce temperatur, mimo że nowe drzewa wiązały dwutlenek węgla. Naukowcy zwracają też uwagę, że lasy modyfikują cyrkulację powietrza i rozkład opadów, co może zmieniać klimat w odległych częściach globu.

Koniec ery „liczenia sadzonek”. Polityki klimatyczne muszą zmienić kurs

Wnioski z badań uderzają w logikę wielu globalnych inicjatyw, które od lat chwalą się przede wszystkim łączną liczbą posadzonych drzew. Tego typu kampanie często pomijają pytania o to, gdzie dokładnie rosną nowe lasy, jaki gatunek drzew wybrano i jak sadzenie wpłynie na miejscowy klimat, wodę czy bioróżnorodność.

Przesunięcie akcentu z „ile drzew posadziliśmy” na „gdzie i jakie lasy odbudowujemy” staje się koniecznością, jeśli zalesianie ma realnie spowolnić ocieplenie.

Zespół badawczy proponuje podejście selektywne. Zamiast rozrzucać wysiłki po całym globie, lepiej skoncentrować środki tam, gdzie efekt chłodzący będzie największy, czyli głównie w strefie tropikalnej oraz w wybranych częściach strefy umiarkowanej o niewielkiej pokrywie śnieżnej.

Monokultury to ślepa uliczka

Kolejny problem to sposób, w jaki przeprowadza się projekty zalesiania. Szybko rosnące plantacje jednego gatunku, często iglastego, są łatwe w zarządzaniu i dobrze wyglądają w statystykach. Naukowcy ostrzegają, że takie „plantacje drzew” nie zastąpią zróżnicowanego lasu.

Monokultury:

• są silniej narażone na choroby i inwazje szkodników,
• gorzej znoszą susze i skrajne zjawiska pogodowe,
• magazynują mniej węgla w glebie niż stare, naturalne lasy,
• sprzyjają gwałtownemu rozprzestrzenianiu się pożarów.

Badacze sugerują więc renaturyzację – odtwarzanie możliwie zbliżonych do naturalnych ekosystemów, z wieloma gatunkami drzew, krzewów i roślin runa, a nie wyłącznie nasadzanie szybkiej, jednorodnej plantacji.

Zalesianie to wsparcie, nie zastępstwo dla redukcji emisji

Nowe obliczenia pokazują, że nawet bardzo ambitne scenariusze zalesiania mają ograniczone możliwości. Do końca stulecia dodatkowe lasy mogłyby obniżyć globalną temperaturę średnio o około jedną czwartą stopnia Celsjusza. W realiach szybko rosnących emisji gazów cieplarnianych to istotna, ale wciąż ograniczona ulga.

Naukowcy podkreślają więc, że odbudowa lasów ma sens tylko jako element szerszej strategii klimatycznej. Podstawą pozostaje gwałtowne ograniczenie spalania paliw kopalnych i emisji metanu czy podtlenku azotu. Bez tego nawet najlepiej zaplanowane projekty zalesiania nie zahamują dalszego ocieplania planety.

Co z tego wynika dla rządów, firm i zwykłych darczyńców

Wyniki badań wymagają zmiany myślenia nie tylko na szczeblu ONZ czy państw, lecz także w biznesie i sektorze organizacji społecznych. Coraz popularniejsze programy „kompensacji emisji” przez sadzenie drzew często nie sprawdzają, czy lasy faktycznie poprawiają bilans klimatyczny, czy przede wszystkim poprawiają wizerunek firmy.

Przy wyborze projektów zalesiania warto zadawać konkretne pytania:

• w jakim regionie powstaje las i jaki jest tam klimat,
• czy odtwarza się złożony ekosystem, czy tworzy plantację jednego gatunku,
• jakie są prognozy dotyczące pożarów, suszy i chorób w danym miejscu,
• czy projekt uwzględnia skutki dla lokalnych społeczności i rolnictwa.

Dla polityk publicznych oznacza to konieczność lepszego planowania przestrzennego: ochrona istniejących lasów o wysokiej wartości klimatycznej, unikanie wylesiania w tropikach oraz kierowanie nowych nasadzeń tam, gdzie ich potencjał chłodzący i przyrodniczy jest największy.

Zalesianie, prowadzone z głową i w odpowiednich miejscach, może realnie wesprzeć walkę z kryzysem klimatycznym, poprawić retencję wody i odbudować bioróżnorodność. Jeśli zamieni się w wyścig na liczbę posadzonych drzew, łatwo stanie się jedynie zielonym hasłem, które w obliczu rosnących emisji niewiele zmieni w temperaturach na Ziemi.