Jak usunięcie 131 kotów uratowało rzadkiego ptaka z japońskich wysp

Na odległym japońskim archipelagu, gdzie jeszcze niedawno zapanowała cisza, dziś znów słychać charakterystyczne gruchanie pewnego niezwykłego ptaka.

Przez lata wydawało się, że ten gołąb z jaskrawoczerwoną głową zniknie z mapy życia. Seria ludzkich decyzji – od wprowadzania obcych gatunków po wycinkę lasów – niemal go dobiła. Zaskakująco prosta interwencja oraz nietypowe dziedzictwo genetyczne odwróciły jednak bieg historii.

Wyspy Ogasawara: raj na końcu Japonii i dramat jednego ptaka

Archipelag Ogasawara leży ponad tysiąc kilometrów na południe od Tokio. To grupa niewielkich wysp, często porównywanych do Galapagos, bo przez setki tysięcy lat rozwijała się tam wyjątkowa fauna i flora, w dużej mierze nieobecna nigdzie indziej. W gęstych, wiecznie zielonych lasach żyje między innymi gołąb o czerwonej głowie, lokalna odmiana gołębia japońskiego.

Przez długi czas ptak ten miał się dobrze. Naturalni drapieżnicy byli nieliczni, a las dawał schronienie. Sytuacja zaczęła się zmieniać w XIX wieku, gdy na wyspy dotarli osadnicy. Wraz z nimi pojawiła się wycinka lasów, rolnictwo, a w końcu zwierzęta domowe, które łatwo dziczały i zaczynały polować na miejscową faunę.

Najgroźniejszym przeciwnikiem okazał się kot. Uciekające lub porzucone zwierzęta domowe szybko przeszły na w pełni dziki tryb życia. Dla naziemnie żerujących ptaków, składających jaja w łatwo dostępnych miejscach, stały się cichym, ale wyjątkowo skutecznym zabójcą.

Od 80 ptaków do niemal tysiąca: efekt usunięcia 131 kotów

Na początku lat 2000 naukowcy biwakujący w lasach Ogasawara wracali z coraz bardziej przygnębiającymi danymi. Na jednej z głównych wysp, Chichijima, doliczono się zaledwie około 80 dorosłych osobników gołębia o czerwonej głowie. To poziom, przy którym wiele gatunków zaczyna wchodzić w spiralę nieodwracalnego wymierania.

Japońskie władze i lokalni przyrodnicy postanowili zareagować. W 2010 roku ruszył program odławiania zdziczałych kotów. Przez trzy lata stosowano pułapki i systematyczne kontrole terenu. W tym czasie odłowiono łącznie 131 kotów, co radykalnie zmniejszyło presję drapieżniczą na ptaki.

Usunięcie 131 kotów z ograniczonego obszaru sprawiło, że z kilkudziesięciu osobników gołębia o czerwonej głowie zrobiło się prawie 1000 dorosłych w niecałe cztery lata.

Dane z końca 2013 roku pokazują skalę zwrotu. Badacze naliczyli 966 dorosłych gołębi oraz 189 młodych. Jak na gatunek jeszcze chwilę wcześniej uznawany za skrajnie zagrożony, tempo wzrostu populacji zaskoczyło nawet optymistów. Interwencja okazała się nie tylko trafiona, ale i wyjątkowo skuteczna kosztowo – zamiast ogromnych, wieloletnich programów reintrodukcji wystarczyło ograniczyć jednego, kluczowego drapieżnika.

Jak usuwano koty, by chronić ptaki

Program odławiania nie polegał na chaotycznym wyłapywaniu wszystkiego, co się rusza. Pracownicy służb ochrony przyrody i wolontariusze:

• rozstawiali specjalne pułapki w miejscach regularnego pojawiania się kotów,
• monitorowali fotopułapki, by lepiej poznać ich trasy i zwyczaje,
• prowadzili akcje informacyjne, aby mieszkańcy nie porzucali zwierząt domowych,
• kontrolowali teren po zmroku, gdy koty są najbardziej aktywne.

Ważnym elementem było rozróżnienie między kotami faktycznie dzikimi a zwierzętami domowymi. Program koncentrował się na osobnikach polujących na dziko żyjące ptaki i gady, pozostawiając przestrzeń na obecność kotów w osadach, pod ścisłą opieką ludzi.

Genetyczna niespodzianka: mała populacja, a mimo to wyjątkowo odporna

Gwałtowny wzrost liczby ptaków zaintrygował biologów ewolucyjnych. Przy tak niewielkiej liczbie początkowej i wieloletniej izolacji spodziewano się raczej osłabionego, podatnego na choroby stada. Badania genomu gołębia o czerwonej głowie przyniosły jednak coś innego.

Zespół z uniwersytetu w Kioto przeanalizował DNA osobników żyjących na wolności i w niewoli. Okazało się, że ponad 80 procent ich genomu ma formę homozygotyczną. Tłumacząc prościej – te ptaki są mocno „jednorodne” genetycznie, co zwykle bywa sygnałem głębokiej i długo trwającej kojarzalności w bliskim pokrewieństwie.

W klasycznym ujęciu taka sytuacja jest alarmująca. Im mniejsza różnorodność genetyczna, tym większe ryzyko, że w populacji zakorzenią się szkodliwe mutacje, a zwierzęta staną się mniej płodne, słabsze i bardziej podatne na choroby. W przypadku gołębia z Ogasawara stało się coś odwrotnego.

Analizy pokazały, że liczba groźnych mutacji w genomie tego ptaka jest zaskakująco mała, mimo wysokiego poziomu kojarzenia w bliskim pokrewieństwie.

Naukowcy tłumaczą to zjawisko procesem określanym jako „selekcyjne czyszczenie” genów. Przez wiele pokoleń, w niewielkiej i izolowanej populacji, osobniki z najbardziej szkodliwymi mutacjami miały mniejsze szanse na przeżycie i doczekanie się potomstwa. Z czasem takie mutacje znikały z puli genowej.

Ostatecznie pozostała populacja, która jest wprawdzie uboga w odmiany genów, ale jednocześnie stosunkowo wolna od najpoważniejszych, osłabiających organizm zmian. Do tego badania nad ptakami trzymanymi w niewoli nie wykazały istotnego wpływu wysokiej kojarzalności w bliskim pokrewieństwie na długość życia czy ogólną kondycję.

Co ta historia mówi o ochronie przyrody

Przez dziesięciolecia plany ratowania gatunków opierały się na prostym założeniu: mała populacja to zawsze zła populacja. Zakładano, że im mniej osobników i im mniejsze zróżnicowanie genetyczne, tym większe ryzyko katastrofy. Przykład gołębia o czerwonej głowie wyraźnie komplikuje ten obraz.

Na Ogasawara widać, że niewielka, długo izolowana grupa zwierząt może stopniowo pozbyć się najbardziej niekorzystnych mutacji. Taki gatunek, choć „ciasny” genetycznie, może funkcjonować całkiem sprawnie, jeśli tylko odetnie się go od głównego czynnika śmiertelności, w tym przypadku – zdziczałych kotów.

Podobną ścieżkę przeszły inne zwierzęta z odległych wysp, między innymi lis z niektórych obszarów przybrzeżnych czy małe śpiewające ptaki z tropików. Z kolei na innych wyspach, jak Mauritius, relatywnie dobrze zróżnicowane genetycznie gołębie różowe ciągle walczą o przetrwanie, mimo szeroko zakrojonych akcji ochronnych. Sam poziom różnorodności genów nie wystarcza więc do przewidzenia przyszłości danego gatunku.

Jedna interwencja, wiele lekcji dla przyszłych programów ochrony

Ogasawara pokazuje, jak skuteczne może być działanie skupione na jednym, bardzo konkretnym problemie. Zamiast rozsianych po budżecie inicjatyw wybrano precyzyjny cel: ograniczenie drapieżnictwa ze strony jednego gatunku. W połączeniu z korzystnym tłem genetycznym ptaka wystarczyło to, by odwrócić proces bliski wymarciu.

Dla praktyków ochrony przyrody ten przykład jest sygnałem, by częściej sięgać po wiedzę genetyczną przy projektowaniu działań. Zamiast zakładać, że „małe równa się słabe”, warto sprawdzić, jak wygląda struktura genów danego gatunku i jaka była jego historia demograficzna. Niekiedy okazuje się, że specyficzny przebieg ewolucji przygotował zwierzęta do funkcjonowania w warunkach ograniczonej puli genowej.

Ta historia prowadzi też do niewygodnych pytań o nasz stosunek do kotów. To jedne z najbardziej lubianych zwierząt domowych, ale na wyspach i wrażliwych ekosystemach potrafią siać ogromne spustoszenie. Coraz więcej krajów zastanawia się nad lokalnymi zakazami wypuszczania kotów luzem w okresie lęgowym ptaków czy nad obowiązkową sterylizacją zwierząt wychodzących.

Przykład z japońskiego archipelagu pokazuje, że nawet bardzo zaawansowana wiedza genetyczna nie zadziała w próżni. Potrzebne są proste, odważne decyzje w terenie: ograniczenie drapieżników, przywracanie siedlisk, praca z lokalną społecznością. Dopiero zestawienie tych elementów tworzy warunki, w których gatunek, skazany wydawałoby się na zniknięcie, może znów napełnić lasy głosem swoich ptaków.