Haki z ludzką stroną: badacze odkryli ich zaskakujące życie towarzyskie

Wyniki tego długiego projektu badawczego rzucają nowe światło na zachowanie zwierząt, które zwykle kojarzymy tylko z atakami i samotnym polowaniem. Okazuje się, że pod powierzchnią wody rozgrywa się cichy, uporządkowany teatr znajomości, sympatii i unikania niechcianego towarzystwa.

Rekin, który ma opinię „agresora”, okazuje się… towarzyski

Na celowniku badaczy znalazły się żarłacze bycze – gatunek uznawany za jeden z najbardziej niebezpiecznych dla człowieka. W statystykach nieprowokowanych ataków zajmuje on trzecie miejsce wśród wszystkich rekinów. Mimo tej reputacji, nowe ustalenia pokazują, że nie są to bezmyślne maszyny do zabijania, ale zwierzęta funkcjonujące w złożonej sieci relacji.

Międzynarodowy zespół z Wielkiej Brytanii i Szwajcarii obserwował 184 osobniki w rezerwacie morskim u wybrzeży Fidżi. Badanie trwało sześć lat i polegało na systematycznym filmowaniu rekinów oraz analizie ich ruchów i bezpośrednich interakcji.

Badacze ustalili, że żarłacze bycze nie gromadzą się przypadkowo. Świadomie wybierają towarzyszy, a niektórych osobników konsekwentnie unikają.

Jak wygląda „przyjaźń” u rekinów

Na nagraniach widać duże rekiny płynące blisko siebie, wykonujące zwroty niemal w tym samym momencie i trzymające stały dystans zaledwie kilku metrów. Dla laika mogłoby to wyglądać na chaos, lecz analiza wzorców zachowania pokazała coś przeciwnego: wyraźne, powtarzalne układy.

Badacze zmapowali całe „sieci społeczne” poszczególnych osobników. Z ich pracy wynika, że:

• niektóre rekiny spędzają ze sobą bardzo dużo czasu, pojawiając się wspólnie w tych samych miejscach,
• inne pary spotykają się rzadko albo wcale, jakby się wzajemnie omijały,
• układ tych relacji pozostaje stosunkowo stabilny w czasie, a nie przypadkowy z dnia na dzień.

Najsilniejsze „więzi” występują między dorosłymi osobnikami podobnej wielkości i w zbliżonym wieku. Młode rekiny i bardzo stare osobniki znalazły się na obrzeżach tej sieci – pływają częściej samotnie, rzadziej w ścisłych grupach.

Preferencje, które przypominają ludzkie wybory

Jednym z ciekawszych wniosków jest to, że żarłacze bycze chętnie łączą się w grupy z osobnikami podobnymi do siebie. Dotyczy to zarówno rozmiaru ciała, jak i wieku. Rekin o określonej wielkości znacznie częściej trzyma się w towarzystwie zbliżonych gabarytowo osobników niż dużo większych czy dużo mniejszych.

Naukowcy opisują zachowanie rekinów słowami, które zwykle zarezerwowane są dla ludzi: wybór „znajomych”, utrzymywanie bliższych relacji i unikanie tych, za którymi się nie przepada.

W sieci powiązań pojawił się jeszcze jeden wzór: zarówno samce, jak i samice częściej przebywają w towarzystwie samic. Sugeruje to, że to właśnie one odgrywają szczególnie istotną rolę w strukturze społecznej tego gatunku.

Po co rekinowi życie towarzyskie

Dlaczego zwierzę uznawane za samotnego łowcę miałoby w ogóle inwestować energię w relacje z innymi? Badacze wskazują kilka możliwych korzyści, które mogą tłumaczyć tę strategię.

Choć nie każde z tych wyjaśnień da się od razu potwierdzić eksperymentalnie, same dane o strukturze kontaktów są na tyle mocne, że trudno mówić o czystym przypadku. Wzory zachowania utrzymywały się przez lata, mimo zmieniających się warunków środowiskowych.

Od „samotnego drapieżnika” do zwierzęcia z siecią znajomości

W kulturze popularnej rekin przedstawiany jest jako zupełnie samotny myśliwy, który co najwyżej toleruje obecność innych podczas żerowania. Wyniki badań z Fidżi wyraźnie kłócą się z tym obrazem. Żarłacze bycze funkcjonują w strukturze przypominającej coś na kształt stałej społeczności, w której każdy osobnik zajmuje własne miejsce.

Na podstawie zebranych danych powstaje obraz zwierząt poruszających się w sieci relacji – z wyraźnymi preferencjami, centralnymi „węzłami” i luźniejszymi powiązaniami na obrzeżach.

Najbardziej wpływową grupą okazują się dorosłe, silne osobniki. To one tworzą coś w rodzaju rdzenia społecznego: często przebywają ze sobą, regularnie wracają do tych samych miejsc i „spinają” całą sieć kontaktów. Z kolei młodsze rekiny zdają się dopiero „szukać” swojego miejsca, pojawiając się bliżej lub dalej od centrum grupy.

Dlaczego ta wiedza może zmienić podejście do ochrony rekinów

Do tej pory programy ochrony tych zwierząt skupiały się głównie na liczebności populacji, obszarach żerowania czy ograniczaniu połowów przyprzyłowowych. Nowe dane sugerują, że trzeba spojrzeć także na ich więzi społeczne.

Jeśli konkretne osobniki pełnią kluczową rolę w sieci – są bardzo „połączone” i kontaktują się z wieloma innymi – ich utrata może mieć skutki wykraczające poza prosty spadek liczby rekinów. Sieć może się posypać, a wraz z nią strukturujący ją wzorzec zachowań.

Zakłócenie stabilnych relacji w stadzie rekinów może prowadzić do chaosu w całej lokalnej populacji, nawet jeśli na papierze liczba osobników wciąż wygląda dobrze.

Dla rezerwatów morskich oznacza to potrzebę dokładniejszego monitoringu nie tylko miejsc, gdzie rekiny przebywają, ale też tego, które osobniki pojawiają się tam najczęściej i jak wchodzą ze sobą w interakcje. Może się okazać, że niektóre z nich trzeba traktować jak szczególnie cenne „spoiwo” całej grupy.

Co to mówi o nas samych

Niektórzy badacze zwracają uwagę, że wyniki badań nad rekinami wpisują się w szerszy trend: wiele gatunków, które długo uznawano za indywidualistów, w rzeczywistości tworzy złożone struktury relacyjne. Kilka dekad temu mało kto mówił o przyjaźniach u kruków czy delfinów, dziś takie pojęcia przestają zaskakiwać. Żarłacze bycze właśnie dołączają do tej listy.

Dla człowieka to o tyle interesujące, że różnica między nami a zwierzętami wydaje się maleć tam, gdzie kiedyś rysowano grubą linię. Jeśli rekin, symbol surowej agresji i chłodnej kalkulacji, prowadzi rozbudowane życie towarzyskie, trudniej utrzymać jego stereotypowy wizerunek „bezdusznej bestii”.

Nie oznacza to oczywiście, że można bezrefleksyjnie z nimi pływać czy bagatelizować ryzyko ataku. W grę wchodzi instynkt łowiecki, terytorialność i zwyczajna różnica sił. Zrozumienie ich zachowania pomaga jednak lepiej przewidywać, kiedy zbliżenie do człowieka jest bardziej, a kiedy mniej prawdopodobne, oraz jak tworzyć strefy, w których kontakt jest kontrolowany.

Dla zwykłego odbiorcy może to być też lekka zmiana perspektywy: tam, gdzie widzimy tylko płetwę przecinającą taflę wody, kryje się nie tylko drapieżnik, ale też uczestnik skomplikowanej gry społecznej. Nawet tak daleko od ludzi, głęboko pod powierzchnią, liczą się relacje, wybory towarzyskie i obecność „znajomych”, z którymi po prostu lepiej się pływa.