Atlantyk się przegrzewa. Naukowiec wskazuje zaskakujący winny czynnik

Temperatura wód Atlantyku w ostatnich latach wystrzeliła jak nigdy wcześniej, a klimatolodzy próbują zrozumieć, co dokładnie rozpaliło ocean.

Globalne ocieplenie od dawna podgrzewa morza, lecz od 2020 roku tempo zmian nagle przyspieszyło. Wykresy temperatur powierzchni Atlantyku w 2023 i na początku 2024 roku oderwały się od dotychczasowych rekordów, co zaskoczyło nawet badaczy zajmujących się klimatem od dekad.

Atlantyk bije rekord za rekordem

Analizy danych z boi oceanicznych, satelitów i pomiarów statków pokazują wyraźny skok temperatury powierzchni Atlantyku w ciągu ostatnich kilku lat. W 2023 roku średnia temperatura wód na dużych obszarach północnego Atlantyku znalazła się powyżej wszystkiego, co notowano od połowy XX wieku.

Równolegle globalne dane energetyczne dla oceanów mówią o gigantycznych ilościach ciepła „wchłanianych” przez morza. W ostatnich latach oceany zmagazynowały energię odpowiadającą ogromnym ilościom dżuli, co wskazuje, że stają się głównym magazynem nadwyżkowego ciepła z systemu klimatycznego Ziemi.

Na tle długiej serii pomiarów skok temperatury powierzchni Atlantyku po 2020 roku wygląda jak anomalia niepasująca do spokojnego, choć nieustannego trendu ocieplenia.

Dla badacza z Francji, który przeanalizował dane z ostatnich dekad, kluczowe pytanie brzmi więc nie „czy klimat się ociepla”, ale „dlaczego Atlantyk przyspieszył tak bardzo właśnie teraz”. W odpowiedzi wskazuje na czynnik, o którym rzadko myślimy w kontekście upałów w oceanach: czystość powietrza nad szlakami żeglugowymi.

Nowe reguły dla żeglugi i mniej siarki nad oceanem

Od 2020 roku w życie weszły znacznie ostrzejsze przepisy ograniczające zawartość siarki w paliwie używanym przez duże statki. Chodzi o tankowce, kontenerowce i liniowce kursujące po najważniejszych szlakach na Atlantyku i innych oceanach. Cel tych regulacji był prosty: zmniejszyć zanieczyszczenie powietrza i ochronić zdrowie ludzi w regionach przybrzeżnych.

Według analiz wykorzystujących dane satelitarne, w ciągu kilku lat ilość związków siarki emitowanych przez flotę międzynarodową spadła bardzo wyraźnie. W praktyce oznacza to znaczny ubytek cząstek, na których wcześniej kondensowały się kropelki chmur nad trasami żeglugowymi.

Siarkowe chmury działały jak parasol nad oceanem

Przez dziesięciolecia spalanie paliw o wysokiej zawartości siarki tworzyło nad oceanami charakterystyczne pasma chmur, często widoczne na zdjęciach satelitarnych jako wąskie „smugi” ciągnące się za statkami. Te chmury rozpraszały część promieniowania słonecznego i odbijały je z powrotem w przestrzeń kosmiczną, ograniczając ilość energii docierającej do powierzchni oceanu.

Zmniejszenie emisji siarki oznacza mniej jasnych chmur nad szlakami żeglugowymi, a więc mniej naturalnego „parasola”, który dotąd częściowo chłodził powierzchnię Atlantyku.

Francuski klimatolog wskazuje, że od 2020 roku, gdy regulacje dla paliw morskich stały się znacznie ostrzejsze, ilość siarki nad oceanem spadła nawet o kilkadziesiąt procent. To z kolei wywołało reakcję łańcuchową w systemie chmur i bilansie energetycznym oceanu.

Jak czystsze powietrze może podgrzać Atlantyk

Z punktu widzenia intuicji brzmi to paradoksalnie: mniej zanieczyszczeń kojarzy się z poprawą warunków środowiskowych, a nie ze wzrostem temperatury. Klucz tkwi w roli, jaką odgrywają aerozole siarkowe w formowaniu chmur.

Małe drobiny siarki w atmosferze pełnią rolę „ziarenek”, wokół których skrapla się para wodna. Gdy takich jąder jest dużo, chmury tworzą się łatwiej i składają się z wielu drobnych kropelek, przez co stają się jaśniejsze i lepiej odbijają promienie słoneczne. Gdy tych jąder brakuje, część chmur się przerzedza, a inne stają się ciemniejsze i mniej skuteczne w odbijaniu światła.

• więcej emisji siarki → więcej jasnych chmur → więcej odbitego słońca → chłodniejsza powierzchnia oceanu
• mniej emisji siarki → mniej takich chmur → więcej energii dociera do oceanu → cieplejsza powierzchnia wody

Według analiz badacza z Francji zmiana ta zbiegła się w czasie z gwałtownym skokiem temperatur powierzchni Atlantyku. Oznacza to, że czystsze paliwo dla statków usunęło część dotychczasowego „maskowania” skutków gazów cieplarnianych nad oceanami.

Kumulacja kilku zjawisk na raz

Warto podkreślić, że zmiana reguł dla żeglugi nie działa w próżni. W tym samym okresie aktywność słoneczna weszła w bardziej intensywną fazę cyklu, a na Pacyfiku rozwinęło się zjawisko El Niño, które sprzyja wyższym temperaturom globalnym. Do tego dochodzi stałe narastanie stężenia dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych w atmosferze.

Francuski naukowiec argumentuje, że to właśnie ograniczenie siarki na statkach mogło pełnić rolę zapalnika, który uaktywnił przyspieszenie temperatur nad Atlantykiem. Bez wcześniejszego, wieloletniego nagromadzenia energii przez efekt cieplarniany nie doszłoby jednak do tak silnej reakcji.

Skutki morskich fal upałów na Atlantyku

Przegrzanie Atlantyku ma konsekwencje wykraczające daleko poza same wykresy klimatyczne. Cieplejsza woda to większy stres dla ekosystemów morskich, szczególnie w płytkich akwenach, na szelfach kontynentalnych i w regionach przybrzeżnych. Tam fale gorąca w wodzie mogą trwać tygodniami, prowadząc do masowego wymierania organizmów wrażliwych na temperaturę.

Ryby przesuwają swoje terytoria w kierunku chłodniejszych obszarów, co wpływa na lokalne rybołówstwo i całe łańcuchy dostaw żywności. W niektórych regionach ciepłe wody sprzyjają rozkwitom toksycznych alg, które zamykają plaże i generują straty dla turystyki.

Atlantyk staje się coraz częściej areną „morskich fal upałów”, które można porównać do ekstremalnych fal gorąca na lądzie – tyle że niewidocznych gołym okiem.

Cieplejsza powierzchnia oceanu to także większy potencjał dla intensywnych huraganów i burz tropikalnych. Temperatury wody powyżej pewnego progu dostarczają więcej energii rosnącym cyklonom, co zwiększa ryzyko gwałtownych zjawisk pogodowych w rejonie Karaibów i na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej.

Czy powinniśmy żałować czystszego paliwa dla statków?

Niektórzy obserwatorzy pytają, czy skoro ograniczenie siarki tak mocno odsłoniło ukryte ocieplenie, nie lepiej byłoby pozostawić stare paliwa. Klimatolodzy odpowiadają dość jasno: redukcja zanieczyszczeń siarkowych to ogromna korzyść zdrowotna dla ludzi zamieszkujących strefy przybrzeżne, a także dla środowiska lokalnego. Mówimy o tysiącach przypadków chorób płuc i serca rocznie mniej w skali globu.

Problem nie leży w tym, że oczyściliśmy powietrze nad oceanem, lecz w tym, że przez dziesięciolecia emisje gazów cieplarnianych rosły praktycznie bez hamulców. Aerozole siarkowe działały jak tymczasowy korektor, który maskował pełną skalę ocieplenia. Kiedy ten korektor usuwamy, cała „ukryta” część problemu wychodzi na jaw w postaci szybkiego wzrostu temperatur.

Dla polityki klimatycznej oznacza to, że nie można polegać na przypadkowym ochładzającym efekcie zanieczyszczeń. Jedynym trwałym sposobem na stabilizację temperatury Atlantyku i innych oceanów pozostaje ograniczenie emisji dwutlenku węgla, metanu i innych gazów odpowiedzialnych za efekt cieplarniany.

Co te wyniki mówią zwykłym mieszkańcom Europy

Skok temperatur Atlantyku ma bezpośrednie przełożenie także na pogodę w Europie, w tym w Polsce. Cieplejszy ocean wpływa na położenie i siłę prądów strumieniowych w atmosferze, co może sprzyjać długotrwałym blokadom pogodowym. Więcej ciepła nad Atlantykiem często oznacza mocniejsze burze, intensywniejsze opady w jednych regionach i dłuższe susze w innych.

Dla turystów ciepłe morze bywa z początku atrakcyjne, lecz przy dalszym wzroście temperatur rośnie ryzyko silnych sztormów, ulew i nieprzewidywalnej pogody w sezonie wakacyjnym. W rejonie Morza Bałtyckiego cieplejsze sezony już teraz sprzyjają zakwitom sinic, które zamykają plaże i pogarszają jakość wody.

Interpretacja badań francuskiego klimatologa pokazuje jeszcze jedną ważną rzecz: działania prozdrowotne i środowiskowe, jak czystsze paliwo dla statków, mogą ujawnić skalę kryzysu klimatycznego szybciej, niż się spodziewamy. To nie argument za wycofaniem się z regulacji, lecz sygnał, że redukcja emisji gazów cieplarnianych musi przyspieszyć, jeśli nie chcemy, aby Atlantyk co kilka lat ustanawiał nowe rekordy przegrzania.