Atak jądrowy? Eksperci wskazują zaskakująco bezpieczne miejsce w domu

Sygnał alarmowy, komunikat w telefonie, panika w głowie.

Większość ludzi odruchowo pomyśli: „szybko do piwnicy”. To może być błąd.

Specjaliści od sytuacji kryzysowych podkreślają, że w razie eksplozji jądrowej o przeżyciu często decydują pierwsze sekundy i wybór konkretnego pomieszczenia. Nie zawsze najgłębsze miejsce oznacza najlepszą ochronę. W wielu mieszkaniach i domach bezpieczniejsza okazuje się zupełnie inna część lokum niż piwnica.

Dlaczego zwykła piwnica może stać się pułapką

Wyobrażenie „im głębiej, tym bezpieczniej” ma korzenie w doświadczeniach bombardowań z XX wieku. Tyle że typowa współczesna piwnica w bloku czy domu jednorodzinnym rzadko przypomina schron.

Wiele takich pomieszczeń ma cienkie, spękane ściany, drewnianą podłogę nad głową, małe okienka tuż przy ziemi. W razie silnego podmuchu te elementy mogą runąć do środka. Kawałki betonu, szkło i konstrukcja stropu spadają wówczas prosto na osoby schowane pod spodem.

Dochodzi jeszcze inny, mniej oczywisty problem: gaz i brak tlenu. Ciężkie gazy, dym, toksyczne opary mają tendencję do gromadzenia się najniżej, właśnie w piwnicach. Jeśli ktoś szczelnie je zamknie, żeby „odciąć się od skażenia”, ryzykuje uduszenie. Eksperci zalecają traktować podziemia jako schron dopiero wtedy, gdy zaprojektowano je od podstaw z myślą o ochronie, a nie jako zwykłe składziki z rowerami i przetworami.

W nieprzystosowanej piwnicy niebezpieczeństwo przygniecenia i uduszenia bywa większe niż ryzyko na wyższych kondygnacjach w dobrze dobranym pomieszczeniu.

Co naprawdę zabija przy wybuchu jądrowym

W popularnych wyobrażeniach dominuje grzyb dymu i promieniowanie. Tymczasem fizycy podkreślają, że dalej od miejsca detonacji głównym zagrożeniem staje się fala uderzeniowa i lawina odłamków. Ściany, okna, drzwi – wszystko to może zamienić się w pociski lecące z ogromną prędkością.

Symulacje komputerowe, prowadzone m.in. przez naukowców z uniwersytetu w Nikozji, pokazały, jak zachowuje się fala uderzeniowa w gęstej zabudowie. Wysokie budynki z betonu zbrojonego nie rozpadają się w całości, ale ich korytarze, klatki schodowe i przeszklone elewacje zaczynają działać jak kanały, którymi powietrze pędzi jak w tunelu aerodynamicznym.

W takich warunkach miejsce w obrębie jednego mieszkania lub domu ma kolosalne znaczenie. Strefy przy oknach i drzwiach zewnętrznych to najgorszy wybór: szyby rozsypują się, a fala powietrza „wpycha” do środka kurz, pył i ostre fragmenty szkła. Z kolei odległe od fasady narożniki pokojów i pomieszczenia bez okien często dają szansę na ocalenie.

Im dalej od okien i fasad, za jak największą liczbą ścian, tym mniejsza prędkość uderzenia powietrza i mniej groźnych odłamków.

Jak grube ściany ograniczają promieniowanie

Fala uderzeniowa to tylko część historii. Po eksplozji pojawia się promieniowanie i opad radioaktywny. Tutaj z kolei działa prosta zasada: każda bariera między człowiekiem a źródłem promieniowania zmniejsza dawkę.

Beton i cegła radzą sobie z tym najlepiej spośród materiałów powszechnie używanych w budownictwie mieszkaniowym. Fizykę da się streścić w jednym obrazie: wiązka promieni gamma niczym światło przechodzi przez półprzezroczystą zasłonę. Im więcej zasłon, tym mniej dociera do środka.

Eksperci od ochrony radiologicznej przyjmują, że ściana z litego betonu o grubości około 15–20 centymetrów może zmniejszyć dawkę promieniowania nawet dziesięciokrotnie w porównaniu z otwartą przestrzenią. Dwie takie warstwy albo kilka ścian z cegły ustawionych jedna za drugą ograniczą ją jeszcze silniej.

Stąd kluczowe zalecenie: trzeba szukać miejsca, gdzie między nami a zewnętrzem jest jak najwięcej masywnego materiału. Małe, z pozoru duszne pomieszczenie położone w środku lokalu bywa pod tym względem bez porównania lepsze niż duży salon z pięknym widokiem na okolicę.

Na czym polega „najtwardsze jądro” mieszkania

Specjaliści od zarządzania kryzysowego używają pojęcia „najtwardsze jądro” lokalu. Chodzi o strefę możliwie najgłębiej schowaną wewnątrz bryły budynku, maksymalnie oddaloną od szyb i elewacji. Przypomina to wybór miejsca przy silnych huraganach: liczy się centrum konstrukcji, nie jej krawędzie.

W praktyce w wielu mieszkaniach rolę takiego „jądra” pełnią:

• wewnętrzny korytarz bez okien,
• toaleta lub łazienka położona w środku mieszkania,
• schowek, garderoba lub spiżarnia bez dostępu naturalnego światła,
• niewielkie pomieszczenie gospodarcze za dwiema ścianami od fasady.

W domu jednorodzinnym często chodzi o korytarz na parterze, który otaczają pokoje, albo małą łazienkę w centrum bryły budynku. Jeśli w otoczeniu takiego punktu jest kilka kondygnacji – na przykład nad nami jest jeszcze piętro z pokojami – zyskujemy dodatkową warstwę ochrony przed opadem promieniotwórczym spadającym na dach.

Bezpieczne miejsce to zwykle niewielkie pomieszczenie w środku, otoczone od kilku stron ścianami nośnymi i stropami, z ograniczoną liczbą otworów na zewnątrz.

Jak krok po kroku znaleźć najbezpieczniejszy pokój

Eksperci zalecają prostą, „domową” metodę wyboru najlepszego pomieszczenia. Można ją zastosować w bloku z wielkiej płyty, nowoczesnym apartamentowcu i klasycznym domu na przedmieściach.

W bloku warto też wziąć pod uwagę położenie kondygnacji. Bezpieczniej bywa na środkowych piętrach niż na samym dole przy ulicy lub na najwyższym poziomie pod dachem. Mieszkaniec parteru, o ile ma taką możliwość, skorzysta na czasie spędzonym na wyższej kondygnacji u sąsiadów.

Co zrobić po wejściu do wybranego pomieszczenia

Sam wybór pokoju to dopiero część przygotowania. Gdy pojawi się komunikat o skażeniu lub zagrożeniu wybuchem, zalecenia dotyczą trzech szybkich działań:

• zamknij wszystkie okna i drzwi prowadzące na zewnątrz,
• wyłącz wentylację mechaniczną i inne systemy wymuszające obieg powietrza,
• uszczelnij szczelinę pod drzwiami do „bezpiecznego” pokoju wilgotnym ręcznikiem lub kocem, pozostawiając minimalny przepływ powietrza, żeby uniknąć duszności.

Specjaliści podkreślają, że celem nie jest całkowite odcięcie się od powietrza, ale ograniczenie szybkiego napływu skażonych cząstek z zewnątrz. Kilkugodzinne pozostanie w takim reżimie w wielu scenariuszach istotnie zmniejsza dawkę promieniowania i ryzyko urazu od odłamków.

Jak przygotować mieszkanie na czarny scenariusz

Atak jądrowy wydaje się skrajnie mało prawdopodobny, ale służby kryzysowe traktują go jak jeden z wielu możliwych scenariuszy. Dlatego zachęcają, by zawczasu wybrać „pokój awaryjny” i wyposażyć go w kilka podstawowych elementów:

• zapas wody pitnej w butelkach,
• proste jedzenie o długim terminie przydatności,
• apteczkę z podstawowymi lekami,
• latarkę z zapasem baterii lub lampkę zasilaną z powerbanku,
• radio na baterie lub ręcznie ładowane, dzięki któremu da się odbierać komunikaty służb.

Nawet jeśli ten scenariusz nigdy się nie zrealizuje, taki zestaw przyda się przy innych kryzysach: długiej przerwie w dostawie prądu, poważnej awarii sieci czy skażeniu chemicznym.

Dlaczego emocje podpowiadają co innego niż fizyka

Ludzki mózg nie radzi sobie najlepiej z bardzo rzadkimi zagrożeniami. W sytuacji skrajnego stresu odpalają się odruchy, które mają niewiele wspólnego z chłodną analizą. Bieg do piwnicy wydaje się naturalny, bo kojarzy się z ukryciem, „zejściem pod ziemię”. Ale prawa fizyki są bezlitosne: liczy się grubość ścian, odległość od okien, liczba kondygnacji nad głową, a nie samo położenie względem poziomu gruntu.

Dlatego warto poświęcić kilka minut na spokojne obejście mieszkania i nazwanie jednego konkretnego miejsca, w którym cała rodzina ma się zebrać na wypadek alarmu. Taka prosta, wcześniej przemyślana decyzja skraca czas reakcji i obniża chaos, gdy syrena przerwie codzienne życie.

W praktyce większość zaleceń przy tego typu zagrożeniach pokrywa się z zasadami użytecznymi przy innych katastrofach: trzeba szukać stabilnej konstrukcji, unikać szkła, osłonić się przed odłamkami i mieć przy sobie podstawowe środki do przetrwania kilku godzin w odosobnieniu. Dobrze dobrane „najtwardsze jądro” mieszkania staje się wtedy uniwersalnym schronieniem – nie tylko na wypadek najczarniejszego scenariusza.