Goryle z Konga mają własną „kuchnię”: naukowcy zaskoczeni ich gustem

W gęstej, wilgotnej zieleni północnego Konga badacze natknęli się na zwyczaj goryli, którego nikt się po nich nie spodziewał.

Po latach cichej obserwacji okazało się, że te potężne naczelne nie tylko zrywają liście i owoce. Starannie rozkopują leśną ściółkę, jak doświadczony kucharz szukający ukrytego składnika. A to, co wyciągają spod ziemi, mówi o ich upodobaniach smakowych znacznie więcej, niż ktokolwiek przypuszczał.

Goryle jak „truflarze”: co naprawdę kryje się pod ziemią

Badania prowadzone przez blisko dziesięć lat w parku Nouabalé-Ndoki na północy Republiki Konga pokazały, że małpy z tamtejszych lasów nie zadowalają się tym, co rośnie na wyciągnięcie ręki. Część goryli systematycznie drapie ziemię w poszukiwaniu czegoś, co w lesie tropikalnym jest rzadkie i wyjątkowo cenne.

Analiza pobranych fragmentów grzybów wykazała, że chodzi o gatunek trufli o nazwie Elaphomyces labyrinthinus. To podziemny grzyb, bogaty w składniki odżywcze, zupełnie niewidoczny dla przypadkowego obserwatora. Żeby do niego dotrzeć, trzeba dokładnie wiedzieć, gdzie i jak kopać.

Przeczytaj również: Parówki na szybko: 5 chrupiących pomysłów z serem i sosem w 15 minut

Badacze zauważyli, że goryle potrafią celnie wytypować miejsca z truflami, jakby znały ich zapach, strukturę ziemi i sygnały, które dla ludzkiego oka są niewidoczne.

Bez lokalnej wiedzy całe zjawisko mogłoby zostać przeoczone. W teren badacze ruszyli z doświadczonym tropicielem z ludu Bangombe, Gastonem Abeą. Od ponad dwóch dekad współpracuje on z parkiem i zna las jak własny dom. To on zasugerował naukowcom, że goryle mogą polować nie na owady, lecz na ukryte pod ziemią grzyby.

Ludzie z lasu i naukowcy przy jednym stole

Historia z Konga pokazuje, jak bardzo liczą się oczy i intuicja osób wychowanych w dżungli. Tropiciel z półkoczowniczego ludu Bangombe zwrócił uwagę na sposób, w jaki goryle drapią ziemię: spokojnie, cierpliwie, w określonych miejscach. Dla niego był to znajomy obraz, dla naukowców – pierwsza wskazówka do dalszego śledztwa.

Przeczytaj również: Najprostszy puszysty murzynek bez jajek i masła, który zawsze się udaje

Zebrane fragmenty grzybów trafiły do laboratoriów, gdzie potwierdzono ich gatunek przy pomocy analiz molekularnych. Bez wcześniejszej wskazówki z lokalnej społeczności badacze prawdopodobnie szukaliby w złą stronę, zakładając, że małpy interesują się jedynie larwami czy innymi drobnymi bezkręgowcami.

Połączenie wiedzy tradycyjnej i narzędzi naukowych odsłoniło zachowanie, które normalnie pozostałoby ukryte pod warstwą liści i błota.

Park Nouabalé-Ndoki ma powierzchnię ponad 3,8 tys. km² i zamieszkuje go około 180 goryli nizinnych z zachodu kontynentu. Mimo podobnych warunków środowiskowych nie wszystkie grupy przejawiają smak na trufle. To właśnie ten szczegół najbardziej zaintrygował badaczy.

Przeczytaj również: Czy wędliny można bezpiecznie mrozić? Zasady, które ratują jedzenie

Jedne stada kopią w ziemi, inne nie: nie chodzi tylko o głód

Wyraźne różnice w zachowaniu pojawiły się między poszczególnymi grupami goryli. Tam, gdzie żyje grupa Buka czy Kingo, drapanie ziemi i jedzenie trufli zdarza się często. W innych rejonach, na przykład w grupie Loya-Makassa, podobne zachowania występują sporadycznie.

Skoro trufle rosną w tym samym parku, w zbliżonych warunkach, przyczyna nie leży jedynie w dostępności pożywienia. W grę wchodzi coś jeszcze – zwyczaj przekazywany między członkami stada.

Jak goryle uczą się smaku od siebie nawzajem

W jednym z opisanych przypadków dorosła samica przeniosła się z grupy, w której niemal nie jadło się trufli, do stada, gdzie ten grzyb jest wręcz przysmakiem. Z czasem zaczęła zachowywać się tak jak nowi towarzysze: kopie w ziemi częściej i sama sięga po trufle.

Zmiana diety samicy nie wynikała z nagłej zmiany otoczenia, tylko z życia wśród osobników, które od dawna miały swój „truflowy nawyk”.

Dla naukowców to jasny sygnał, że przy stole goryli działa coś, co bardzo przypomina u nas tradycje kulinarne. Zwyczaj nie jest zapisany wyłącznie w genach ani wymuszony warunkami. Naczelne podpatrują się nawzajem, a potem naśladują to, co robi reszta grupy.

Nie tylko goryle: bonobo też polubiły grzybowe rarytasy

Podobne historie pojawiały się wcześniej u bonobo, bliskich kuzynów szympansów. Tam obserwacje nad sposobem żerowania doprowadziły w 2020 roku do opisania nowego gatunku trufli, nazwanego Hysterangium bonobo. Naczelne, uznawane często za „wegetarian o miękkim sercu”, okazały się wyjątkowymi amatorami grzybów z głębi gleby.

W obu przypadkach widać, że wybór pożywienia to coś więcej niż reakcja na brak liści czy owoców. Preferencje smakowe i przyzwyczajenia mogą się rozwijać w obrębie konkretnej społeczności, a potem utrwalać w kolejnych pokoleniach.

Czy goryle mają własną kulturę jedzenia?

Słowo „kultura” kojarzy się zwykle z ludźmi, ale w ekologii i etologii coraz częściej używa się go wobec dzikich zwierząt. Chodzi o zachowania, które utrzymują się w grupie dzięki uczeniu społecznemu, a nie tylko instynktowi.

Zachowanie z Konga idealnie pasuje do tej definicji:

• dotyczy konkretnego pożywienia, niedostrzeganego przez inne grupy,
• nie wynika wyłącznie z warunków środowiskowych,
• rozprzestrzenia się dzięki naśladownictwu w obrębie stada,
• może zniknąć, jeśli grupa przestanie praktykować dany zwyczaj.

Trufle stały się dla części goryli czymś w rodzaju regionalnej specjalności – czymś, co wyróżnia ich grupę na tle innych.

Dla badaczy naczelnych to mocny argument, że kultura nie musi oznaczać języka pisanego czy sztuki. Wystarczy stały, przekazywany społecznie wzór zachowania, który wpływa na codzienne życie zwierząt – w tym przypadku na ich dietę i zdrowie.

Gdy menu goryli zmienia plany inwestorów

Niecodzienny zwyczaj zjadania trufli szybko przełożył się na decyzje podejmowane poza lasem. W rejonie Djéké Triangle planowano rozbudowę infrastruktury turystycznej. Po zebraniu danych okazało się, że to właśnie tam goryle najczęściej korzystają ze swojego „podziemnego spiżarnika”.

Lokalne władze i zarządcy parku postanowili więc przesunąć część inwestycji w inne miejsce, żeby nie zakłócać świeżo opisanej praktyki żerowania. Grzyb, który normalnie pojawia się tylko w notatkach mykologów, nagle stał się argumentem w dyskusjach o ochronie przyrody i rozwoju turystyki.

Taki ruch pokazuje, że strategie ochrony przyrody zaczynają uwzględniać nie tylko liczebność gatunku, lecz także jego zachowania – w tym nawyki kulinarne. Zniszczenie miejsc, gdzie goryle kopią za truflami, oznaczałoby utratę czegoś więcej niż kolejnego źródła kalorii.

Co nam to mówi o nas samych

Gdy patrzymy na goryla, który z powagą rozgarnia ściółkę w poszukiwaniu rzadkiego grzyba, widzimy odbicie własnych przyzwyczajeń. Ludzie mają kuchnie regionalne, przepisy przekazywane w rodzinie, smaki „z domu”. Goryle w parku Nouabalé-Ndoki też mają swój specyficzny dodatek do diety, przyswajany dzięki towarzyszom z grupy.

Takie obserwacje zmuszają biologów do przeformułowania prostego podziału „człowiek – reszta natury”. Granice między nami a innymi naczelnymi nie znikają, ale stają się mniej sztywne. Skoro wybór pożywienia zależy od kontaktu z grupą, to różnica między „tradycją kulinarną” a „zwyczajem żerowania” przestaje być tak oczywista.

Dlaczego smak goryla ma znaczenie dla przyszłości lasów

Na pierwszy rzut oka historia o truflach i gorylach brzmi jak ciekawostka. W praktyce dotyka kilku ważnych kwestii: roli lokalnych społeczności w ochronie przyrody, sposobów uczenia się w grupach zwierząt i tego, jak decyzje polityczne reagują na nowe dane. Jeśli przyjmiemy, że niektóre zachowania naczelnych mają charakter kulturowy, trzeba je traktować jak dziedzictwo: coś, co można stracić bezpowrotnie, gdy zniknie konkretna populacja lub zostanie zniszczone jej otoczenie.

Dla planistów i organizacji zajmujących się ochroną przyrody oznacza to konieczność patrzenia szerzej niż tylko na mapę siedlisk. Warto uwzględniać „mapę zwyczajów” – gdzie dane zwierzęta korzystają z konkretnych zasobów, jakie mają preferencje i które z nich wynikają z uczenia się od innych osobników. Wtedy pytanie brzmi już nie tylko: „gdzie żyją goryle?”, ale też: „gdzie kształtują się ich nawyki, z których część przypomina nasze własne tradycje?”.