Uwaga na kleszcze latem: jak nie dopuścić do boreliozy i jej skutków

Gorące miesiące to raj dla kleszczy – a jeden niepozorny pajęczak potrafi zmienić spokojne lato w długą przeprawę po gabinetach lekarskich.

Coraz dłuższy sezon aktywności kleszczy sprawia, że ryzyko zakażenia boreliozą rośnie nie tylko w lasach, lecz także w zwykłych przydomowych ogrodach. Wystarczy grill na trawie, wycieczka w krótkich spodenkach albo godzina pracy w ogródku, by narazić się na ukłucie, którego wiele osób nawet nie zauważa.

Latem kleszczy jest najwięcej – nie tylko w głębokim lesie

Kleszcze szczególnie lubią wilgotne, zacienione miejsca: podszyt lasu, wysokie trawy, zarośla, pasy zieleni przy drogach, parki i ogródki działkowe. Siedzą na źdźbłach traw lub krzakach na wysokości od kilku centymetrów do mniej więcej kolan i czekają, aż przejdzie człowiek lub zwierzę.

Nie skaczą, nie spadają z drzew – po prostu zaczepiają się o skórę lub ubranie, gdy je muskamy. Dlatego tak narażone są łydki, uda, brzuch, ale też miejsca, w których ubranie mocno przylega do ciała.

Kleszcz jest aktywny od wiosny do późnej jesieni, a w ciepłe lata nawet przez większość roku. Najwięcej kontaktów z ludźmi następuje w gorące miesiące, gdy odsłaniamy nogi i ręce.

Najczęściej narażone są osoby, które dużo czasu spędzają na świeżym powietrzu: spacerowicze, biegacze, rowerzyści, działkowcy, grzybiarze, myśliwi, leśnicy oraz właściciele psów i kotów. Dzieci, które siadają w trawie lub bawią się w chowanego między krzakami, mają kontakt z kleszczami szczególnie często.

Borelioza – co właściwie przenosi kleszcz

Kleszcz może przenosić kilka różnych patogenów, ale najczęściej mowa o bakterii z grupy Borrelia, odpowiedzialnej za boreliozę z Lyme. Bakteria znajduje się w przewodzie pokarmowym pajęczaka i przemieszcza się do jego śliny podczas „posiłku” na skórze człowieka.

Im dłużej kleszcz pozostaje wczepiony, tym większa szansa, że bakteria trafi do organizmu. Usunięcie kleszcza w ciągu pierwszych godzin od ukłucia znacząco obniża ryzyko zakażenia. Z tego powodu wieczorne oglądanie skóry po każdej wizycie w terenach zielonych ma realny sens, a nie jest tylko teoretyczną poradą.

Wczesne objawy boreliozy: na co patrzeć po ukłuciu

Borelioza potrafi przebiegać bardzo różnie. U części osób pierwsze sygnały są wyraźne, u innych dyskretne lub wręcz niezauważalne. Najbardziej charakterystycznym wczesnym objawem jest tzw. rumień wędrujący.

Rumień wędrujący – wysypka, której lepiej nie bagatelizować

Rumień to czerwona plama pojawiająca się w miejscu wkłucia kleszcza lub w jego okolicy. Zwykle rozwija się w ciągu 3–30 dni od ukłucia. Z czasem powiększa się, często ma jaśniejszy środek i ciemniejszy obrys, czasem przypomina tarczę strzelniczą.

Rumień wędrujący nie musi swędzieć ani boleć. Właśnie to sprawia, że wiele osób uznaje go za „zwykłe podrażnienie” i nie zgłasza się na wizytę do lekarza.

Do wysypki mogą dołączyć się objawy przypominające lekką infekcję wirusową:

• uczucie rozbicia i silne zmęczenie, nieadekwatne do wysiłku,
• bóle mięśni i stawów,
• bóle głowy,
• stan podgorączkowy lub gorączka,
• powiększone węzły chłonne.

Jeśli lekarz wcześnie rozpozna boreliozę, zazwyczaj wystarczy odpowiednio dobrany antybiotyk, by zablokować rozwój choroby i uniknąć powikłań.

Późne i przewlekłe następstwa nieleczonej boreliozy

Gdy zakażenie pozostaje nierozpoznane, bakterie mogą miesiącami rozprzestrzeniać się w organizmie. Pojawiają się wtedy poważniejsze problemy: zapalenie stawów, zajęcie układu nerwowego, dolegliwości kardiologiczne, przewlekłe zmęczenie czy zaburzenia koncentracji.

Osoby opisują wtedy np. nawracające bóle i sztywność stawów, drętwienia kończyn, kłujący ból w klatce piersiowej, problemy z pamięcią albo wrażenie, że „mózg pracuje na zwolnionych obrotach”. Leczenie w tym stadium staje się dłuższe i bardziej skomplikowane.

Jak zmniejszyć ryzyko ukłucia kleszcza latem

Ryzyka nie da się wyzerować, ale da się je znacząco ograniczyć. Pomagają zarówno proste nawyki, jak i kilka konkretnych akcesoriów.

Ubranie – pierwsza bariera ochronna

• długie spodnie i bluzka z długim rękawem przy wyjściu do lasu lub na łąkę,
• jasne kolory materiału, żeby łatwiej wypatrzyć pełzającego kleszcza,
• nogawki wsunięte w skarpety przy wyższych trawach,
• pełne buty zamiast sandałów w miejscach z gęstą roślinnością.

Osoby, które często chodzą po lasach lub polach, mogą rozważyć odzież impregnowaną środkami odstraszającymi kleszcze. Takie rozwiązanie bywa wygodniejsze niż ciągłe pryskanie się sprayem.

Preparaty odstraszające i codzienna kontrola skóry

Na odsłonięte partie ciała można stosować repelenty przeznaczone również do ochrony przed kleszczami. Trzeba czytać etykiety i stosować je zgodnie z zaleceniem wieku i stanu zdrowia, bo nie każdy środek nadaje się dla dzieci czy kobiet w ciąży.

Po powrocie z terenów zielonych warto przeznaczyć kilka minut na dokładne obejrzenie skóry – u siebie, dziecka i domowych pupili.

Szczególnie często kleszcze przyczepiają się w miejscach ciepłych i wilgotnych:

• zgięcia kolan i pachwin,
• pachy, okolice pępka i pośladków,
• skóra za uszami i szyja,
• włosy i skóra głowy.

U psów i kotów trzeba obejrzeć także okolice uszu, pyska, pachy i przestrzenie między palcami. Zwierzę może przynieść kleszcza do domu, a ten później przenieść się na człowieka.

Co zrobić, gdy znajdziesz kleszcza na skórze

Najważniejsze jest szybkie, prawidłowe usunięcie. Nie ma sensu czekać „do rana” ani próbować domowych trików z tłuszczem czy alkoholem, bo mogą one jedynie sprowokować kleszcza do wydzielenia większej ilości śliny.

Bezpieczne usunięcie kleszcza krok po kroku

Nie polewa się kleszcza olejem, alkoholem ani innymi płynami przed usunięciem, nie przypala się go i nie zgniata palcami. Takie praktyki zwiększają ryzyko przeniesienia bakterii.

Jeżeli po kilku dniach lub tygodniach od ukłucia pojawi się rumień, gorączka albo wyraźne osłabienie, trzeba zgłosić się do lekarza i wspomnieć o kontakcie z kleszczem. Ułatwia to szybką decyzję o leczeniu.

Nowe narzędzia i aplikacje pomagają śledzić zagrożenie

W wielu krajach działają programy monitorujące aktywność kleszczy. Działają tam aplikacje, dzięki którym użytkownicy mogą zgłaszać ukłucia i wysyłać zdjęcia pajęczaków. Dane trafiają do naukowców, którzy analizują, gdzie jest najwięcej kleszczy i jak zmienia się sytuacja w czasie.

Takie rozwiązania zwiększają świadomość społeczną. Użytkownik widzi na mapie, że w okolicy ostatnio zarejestrowano kilka zgłoszeń, więc planując wypad, bardziej pilnuje długich spodni, repelentu i kontroli skóry po powrocie.

Dlaczego o boreliozie mówi się coraz częściej

Na rosnącą liczbę przypadków zakażeń wpływa kilka zjawisk. Łagodniejsze zimy sprawiają, że kleszcze nie giną w takiej ilości jak kiedyś i dłużej pozostają aktywne. Coraz więcej osób mieszka też blisko terenów zielonych, a moda na bieganie, rower i spacery po lesie zwiększa liczbę kontaktów z pajęczakami.

Z jednej strony statystyki rosną, z drugiej – lekarze szybciej myślą o boreliozie w diagnostyce. Pacjenci też chętniej zgłaszają podejrzane objawy. To zwiększa liczbę rozpoznanych przypadków, ale także poprawia skuteczność leczenia, bo choroba rzadziej rozwija się po cichu przez lata.

Warto pamiętać, że borelioza to tylko jedno z zagrożeń związanych z kleszczami. W niektórych rejonach występuje też kleszczowe zapalenie mózgu, na które istnieje szczepionka. Osoby często przebywające w lasach czy na łąkach mogą porozmawiać z lekarzem o zasadności takiego zabezpieczenia. Połączenie zdrowego rozsądku, prostych nawyków ochronnych i znajomości wczesnych objawów sprawia, że lato nadal może kojarzyć się przede wszystkim z wypoczynkiem, a nie z obawą przed niewielkim, ale groźnym pajęczakiem.