Rak piersi coraz częściej atakuje młode kobiety. Co się zmieniło?

Coraz więcej trzydziesto- i czterdziestolatek słyszy diagnozę „rak piersi”.

Lekarze widzą wyraźny zwrot w statystykach i próbują go zrozumieć.

Nowe badania z USA pokazują coś, czego onkolodzy długo się obawiali: rośnie liczba przypadków raka piersi u kobiet przed 50. rokiem życia, a urodzone po 1990 roku niosą ze sobą wyraźnie większe ryzyko niż pokolenie ich matek. Zmienia się nie tylko częstość zachorowań, lecz także typ nowotworu, wiek pacjentek i etap, na którym udaje się chorobę wykryć.

Rak piersi przestaje być chorobą „po pięćdziesiątce”

Przez lata lekarze powtarzali, że rak piersi to głównie problem kobiet w okresie okołomenopauzalnym. Dane z ostatnich dwóch dekad pokazują inny obraz. U kobiet w wieku 20–49 lat liczba rozpoznań systematycznie rośnie, a po 2016 roku przyspiesza.

Początkowo wzrost był niewielki – około 0,24% rocznie. Po 2016 roku nastąpiło jednak wyraźne przyspieszenie i roczna dynamika sięgnęła prawie 4%. Badacze nie potrafią wskazać jednego „winowajcy”, ale coraz wyraźniej widać pewien wspólny mianownik: nowotwory silnie zależne od działania żeńskich hormonów.

Wśród młodszych kobiet przybywa zwłaszcza nowotworów zależnych od estrogenów, podczas gdy inne typy raka piersi nieco tracą na znaczeniu.

Nowotwory zależne od estrogenów – co to w praktyce znaczy?

Najważniejszy trend, który zaakcentowali naukowcy z Washington University School of Medicine, dotyczy tzw. guzów z dodatnim receptorem estrogenowym. Komórki takich nowotworów mają na powierzchni „zamki”, do których pasuje estrogen. Hormon działa jak paliwo – pobudza komórki do dzielenia się i przyspiesza wzrost guza.

W tym samym czasie liczba nowotworów, które nie wykorzystują estrogenów do wzrostu, stopniowo maleje. Oznacza to przesunięcie ciężaru w kierunku jednego konkretnego typu raka piersi.

Dlaczego właśnie te guzy pojawiają się coraz częściej?

Naukowcy wymieniają kilka podejrzanych obszarów:

• styl życia: mniej ruchu, więcej siedzenia, częstsza nadwaga i otyłość, szczególnie brzuszna, która sprzyja „przestawieniu” gospodarki hormonalnej;
• hormony: stosowanie niektórych terapii hormonalnych, preparatów antykoncepcyjnych, a także zaburzenia cyklu miesiączkowego powiązane ze stresem czy dietą;
• czynniki środowiskowe: kontakt z substancjami zaburzającymi działanie hormonów (np. część tworzyw sztucznych, kosmetyków, pestycydów);
• zmiany pokoleniowe: późniejsze macierzyństwo lub jego brak, krótsze karmienie piersią, inny rytm pracy i snu niż u poprzednich generacji.

Te elementy same w sobie nie „gwarantują” choroby. Zwiększają jednak prawdopodobieństwo, że komórki piersi zaczną reagować na estrogen w nieprawidłowy sposób, co z czasem przeradza się w nowotwór.

Nie wszystkie kobiety chorują tak samo: różnice między grupami etnicznymi

Amerykańskie dane pokazują coś jeszcze: rak piersi przed pięćdziesiątką nie rozkłada się równomiernie między różne grupy kobiet. Młode czarnoskóre pacjentki są szczególnie narażone.

• w wieku 20–29 lat: ryzyko u czarnoskórych kobiet jest o około 53% wyższe niż u białych;
• w wieku 30–39 lat: różnica nadal jest widoczna – ok. 15% na niekorzyść czarnoskórych kobiet;
• w wieku 40–49 lat: sytuacja się odwraca i częściej chorują kobiety białe.

Badacze podejrzewają, że chodzi o złożone połączenie czynników: genetycznych, biologicznych i społecznych. Zespół pracujący nad analizą pobiera materiał nowotworowy od pacjentek w różnym wieku i o różnym pochodzeniu, żeby sprawdzić, czy guzy młodych czarnoskórych kobiet różnią się na poziomie molekularnym.

Na drugim biegunie znalazły się kobiety pochodzenia latynoskiego – w tej grupie odnotowano najniższy odsetek zachorowań. To wskazówka, że pewne style życia lub czynniki kulturowe mogą działać ochronnie, choć nie da się ich jednoznacznie wskazać bez dalszych badań.

Lepsze badania przesiewowe, ale wciąż zbyt późne diagnozy

Wzrost wykrywalności raka piersi u młodych kobiet częściowo wiąże się z tym, że lekarze częściej kierują na badania obrazowe, a same pacjentki są bardziej czujne. Widać to po strukturze stadiów choroby w momencie rozpoznania.

Przybywa guzów w stadium 1 – małych, ograniczonych do piersi i stosunkowo łatwych do leczenia. Zmniejsza się jednocześnie udział nowotworów w stadium 2 i 3. Dla wielu kobiet oznacza to większą szansę na skuteczną terapię i długie życie po chorobie.

Część guzów, które mogłyby zostać wykryte jako wczesne, wciąż zostaje przeoczona i wychodzi na jaw dopiero w stadium 4, kiedy choroba rozsiewa się po organizmie.

To sygnał alarmowy, szczególnie dla młodszych pacjentek, które często słyszą, że „w tym wieku rak piersi się nie zdarza” albo że najpierw trzeba wykluczyć inne, bardziej „błahe” przyczyny dolegliwości. W efekcie cenny czas ucieka.

Na co powinna zwrócić uwagę młoda kobieta?

Specjaliści podkreślają, że samobadanie piersi nie zastąpi mammografii czy USG, ale może skłonić do szybszej wizyty u lekarza. Do niepokojących sygnałów należą m.in.:

• wyczuwalny, nowy guzek lub zgrubienie w piersi albo pod pachą, utrzymujące się dłużej niż jeden cykl miesiączkowy,
• zmiana kształtu lub wielkości jednej piersi,
• wciągnięcie skóry lub brodawki, „dołeczki” na powierzchni piersi,
• wydzielina z brodawki, zwłaszcza krwista lub wodnista,
• uporczywy ból w jednym, konkretnym miejscu, niezwiązany z cyklem.

Przy takich objawach lekarz powinien zlecić co najmniej USG piersi, niezależnie od wieku pacjentki. U młodych kobiet to badanie zwykle sprawdza się lepiej niż sama mammografia.

Pokolenie 1990: wyższe ryzyko niż u matek

Jedno z najsilniejszych ustaleń badania dotyczy różnic między rocznikami. Kobiety urodzone około 1990 roku mają ponad 20% wyższe ryzyko zachorowania na raka piersi niż kobiety urodzone w połowie lat 50. To ogromna zmiana w skali populacji.

Badacze łączą to z zestawem czynników, które „nakładają się” na siebie od najwcześniejszych lat życia:

• inne wzorce odżywiania w dzieciństwie (więcej przetworzonej żywności, słodzonych napojów),
• wcześniejsze dojrzewanie, czyli dłuższy okres życia pod wpływem estrogenów,
• wysoki poziom przewlekłego stresu i zaburzenia snu,
• życie w miastach o większym zanieczyszczeniu powietrza,
• stały kontakt z elektroniką i „siedzący” tryb życia od najmłodszych lat.

Każdy z tych czynników z osobna wydaje się niewinny. Razem tworzą środowisko, w którym piersi młodych kobiet są bardziej wrażliwe na zmiany hormonalne i uszkodzenia DNA.

Co realnie można zrobić, zanim pojawi się guz?

Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka – część przypadków raka piersi pojawia się u kobiet bez rodzinnej historii choroby i przy w miarę zdrowym stylu życia. Istnieją jednak obszary, w których młode kobiety mają wpływ na własne statystyki:

• kontrola masy ciała: utrzymywanie BMI w granicach normy zmniejsza produkcję estrogenów w tkance tłuszczowej,
• ruch: regularna aktywność fizyczna (nawet szybki marsz 30 minut dziennie) poprawia wrażliwość na insulinę i obniża stan zapalny,
• alkohol: ograniczenie spożycia wina, piwa i mocnych trunków – im mniej, tym lepiej dla piersi,
• sen i stres: dbanie o higienę snu i techniki redukcji napięcia (od prostych spacerów po psychoterapię),
• świadome podejście do hormonów: rozmowa z lekarzem o indywidualnym ryzyku przed rozpoczęciem terapii hormonalnej czy antykoncepcji.

U kobiet, w których rodzinie rak piersi pojawiał się wielokrotnie, w młodym wieku albo obustronnie, warto rozważyć konsultację genetyczną. Badania w kierunku mutacji takich jak BRCA1 czy BRCA2 pozwalają zaplanować bardziej intensywną kontrolę, a czasem także działania profilaktyczne.

Młoda, zajęta, „nie mam czasu na lekarza” – pułapka codzienności

W praktyce wiele trzydziesto- i czterdziestolatek funkcjonuje na wysokich obrotach: praca, małe dzieci, kredyt, brak wolnego dnia w kalendarzu. Drobne objawy łatwo zepchnąć na dalszy plan, a badania profilaktyczne przekładać „na przyszły rok”.

Rak piersi u młodszych kobiet bywa bardziej agresywny, bo tkanka piersi jest gęstsza, a potencjał do szybkiego wzrostu – większy. Dlatego kilka prostych nawyków ma realne znaczenie:

• raz w miesiącu, po miesiączce, poświęcić 5 minut na spokojne obejrzenie i obmacanie piersi,
• zapisać w kalendarzu coroczne badanie u ginekologa lub lekarza rodzinnego z oglądaniem piersi,
• nie odkładać wizyty, jeśli pojawi się niepokojąca zmiana – nawet jeśli „na pewno to nic groźnego”.

Onkolodzy powtarzają, że dla nich „wolny guzek” sprzed pół roku jest znacznie większym problemem niż świeża zmiana, którą pacjentka zgłosiła w ciągu kilku dni. Im wcześniej choroba zostanie złapana, tym prostsze leczenie i większa szansa na pełne wyleczenie.

Nowe dane o raku piersi u młodszych kobiet nie mają wzbudzać paniki, tylko mobilizować do działania. Z jednej strony potrzebne są lepsze programy badań przesiewowych dostosowane do wieku i indywidualnego ryzyka. Z drugiej – bardziej przyziemne, codzienne wybory: trochę mniej siedzenia, trochę więcej ruchu, odważne pytania zadawane lekarzom i rezygnacja z myśli „jestem za młoda na raka”. Bo liczby coraz wyraźniej pokazują, że ta wymówka przestaje mieć sens.