Posadź ten krzew, a sikory natychmiast pokochają twój ogród

Masz karmniki pełne ziaren, a mimo to wiosną przy karmniku pusto? Problem rzadko tkwi w karmie.

Kluczowe jest coś zupełnie innego: owady i gęste, rodzime krzewy, w których ptaki mogą polować i się ukrywać. Jeden, zaskakująco niedoceniany gatunek potrafi zmienić ogród w prawdziwą stołówkę dla sikor bogatek – i to bez wymyślnych mieszanek nasion.

Dlaczego sikory omijają zadbane ogrody z daleka

Wielu właścicieli ogrodów zna ten scenariusz: wypielęgnowany trawnik, ładne rabaty, karmniki stale uzupełniane… a wiosną cisza. Siedzimy przy oknie, czekamy na bogatki, a pojawia się co najwyżej wróbel albo gołąb.

W takiej sytuacji odruchowo dosypujemy więcej ziaren. Tymczasem ptakom brakuje czego innego: gęstych krzewów pełnych owadów, zwłaszcza w okresie karmienia piskląt. Bez nich ogród jest dla sikor po prostu mało atrakcyjny, choć z naszej perspektywy wygląda idealnie.

Sikora bogatka może mieszkać praktycznie w każdym osiedlu, jeśli tylko znajdzie tam dwa elementy: owady i gęste, naturalne zarośla.

Z badań wynika, że w sprzyjających warunkach gęstość lęgów sikory bogatki potrafi przekraczać 300 par na kilometr kwadratowy. To znaczy, że ptaki są naprawdę blisko – tylko nie dostają od nas tego, czego realnie potrzebują. I tu do gry wchodzi pewien „zwykły” krzew, który wielu ogrodników usuwa bez zastanowienia.

Krzew, który działa jak naturalny bufet dla sikor

Mowa o czarnym bzie (Sambucus nigra). To rodzimy gatunek, który dawniej rósł przy niemal każdej zagrodzie, a dziś często znika pod naporem żywotników, egzotycznych iglaków i „sterylnych” aranżacji ogrodowych.

Czarny bez ma kilka cech, które czynią go idealnym sojusznikiem ogrodnika lubiącego ptaki:

• jest rodzimy – świetnie wspiera lokalne owady i ptaki,
• rośnie szybko – w 3–4 lata może osiągnąć 3–5 metrów,
• tworzy gęstą, naturalną zasłonę, w której ptaki się chowają,
• karmi ptaki dwukrotnie w roku: owadami wiosną i latem oraz owocami pod koniec lata.

Wiele organizacji zajmujących się ochroną przyrody zachęca, by w ogrodach stawiać właśnie na takie rodzime gatunki zamiast modnych, lecz ubogich przyrodniczo krzewów ozdobnych. Czarny bez to podręcznikowy przykład, jak jeden krzew potrafi „odpalić” cały łańcuch pokarmowy.

Jak czarny bez zamienia się w stołówkę dla bogatek

Wiosną, gdy z pąków czarnego bzu zaczynają wybijać młode pędy, szybko pojawiają się na nich kolonie czarnego mszyca. Dla ogrodników pedantów to powód do paniki. Dla sikor – wprost przeciwnie.

Dla pary sikor w okresie karmienia młodych jeden mszycowy „nalot” na czarnym bzie to złoto – w ciągu dnia dorosłe ptaki potrafią przynieść do gniazda nawet około 500 owadów.

Bogatki intensywnie polują właśnie tam, gdzie owadów jest najwięcej, czyli na i wokół krzewu. Nie tracą energii na długie przeloty – mają wszystko pod nosem. A to przekłada się na większą przeżywalność piskląt.

Kiedy sezon na mszyce i inne miękkie owady powoli się kończy, czarny bez znowu wchodzi na scenę. W końcówce lata dojrzewają jego ciemne, tłuste owoce. Dla sikor i innych drobnych ptaków to idealny sposób na zgromadzenie zapasów energii przed zimą.

Mszyce w roli sprzymierzeńca, nie wroga

Paradoksalnie to, co wielu uznaje za „plagę” wymagającą oprysku, dla ptaków jest żywym bufetem. Jeśli pozwolimy przyrodzie działać, kolonie mszyc staną się magnesem dla bogatek, a one same ograniczą ich liczebność, karmiąc pisklęta.

Stosowanie chemii w takiej sytuacji odcina ptakom dostęp do pokarmu i niszczy cały sens sadzenia czarnego bzu. Warto więc przestawić myślenie: trochę mszyc na rodzimym krzewie to element zdrowego ogrodu, nie powód do interwencji.

Krótka „metryczka” sikory bogatki i jej wymagania

Sikora bogatka (Parus major) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków ogrodowych w Polsce. Ma czarną głowę, białe policzki i żółty spód ciała, przecięty charakterystycznym czarnym „krawatem”. Waży ledwie kilkanaście gramów, ale energii ma za troje.

W tym krótkim czasie pisklęta rosną w zawrotnym tempie. Rodzice muszą im dostarczyć setki, a czasem tysiące porcji owadów. Ziarno z karmnika jest za mało wartościowe dla rozwijających się młodych – liczą się przede wszystkim gąsienice, drobne chrząszcze, pajęczaki.

W miastach notuje się wyższą śmiertelność młodych bogatek z jednego, prozaicznego powodu: brakuje im właśnie takich naturalnych owadzich „magazynów”. Króciutko koszone trawniki, wyjałowione rabaty i egzotyczne, mało żywe przyrodniczo krzewy nie dokarmią piskląt. Rodzime gatunki, takie jak czarny bez, przywracają ten brakujący element.

Jak i kiedy posadzić czarny bez, żeby przyciągnąć sikory

Najlepszy czas na sadzenie czarnego bzu to okres od późnej jesieni do wczesnej wiosny, gdy ziemia nie jest zamarznięta. Krzew dobrze znosi typowe warunki ogrodowe, więc nie trzeba mu tworzyć specjalnych „salonów”.

Prosty przepis na udane sadzenie

Przy odpowiednio wilgotnej ziemi czarny bez szybko startuje z wzrostem. Po kilku latach masz już solidny, rozrośnięty krzew, który jednocześnie osłania ogród, daje cień i pracuje dla ptaków.

Co zmienić w ogrodzie, żeby bogatki zostały na stałe

Sam krzew dużo zmienia, ale pełny efekt przychodzi, gdy zadbasz o całe otoczenie. Typowy „przypadek z życia” wygląda tak: wzdłuż płotu rośnie rząd żywotników lub laurowiśni. Jest gęsto i zielono, lecz dla miejscowych owadów to prawie pustynia. Nawet najlepiej zaopatrzone karmniki nie rekompensują ptakom braku naturalnej bazy pokarmowej.

Wystarczy usunąć fragment takiej martwej dla przyrody ściany i wprowadzić na jej miejsce czarny bez. W wielu ogrodach to jedyna modyfikacja potrzebna, by wiosną zobaczyć wyraźny wzrost aktywności sikor.

Warto do tego dołożyć kilka prostych działań:

• powiesić dobrze zaprojektowany budkę lęgową dla sikor w pobliżu krzewu,
• ograniczyć wapnowanie i intensywne nawożenie trawnika, by nie niszczyć mchu i drobnych organizmów glebowych,
• zrezygnować z chemicznych środków ochrony roślin, zwłaszcza w pobliżu krzewów,
• nie usuwać wszystkich suchych łodyg i gałązek przed końcem zimy – wiele owadów zimuje właśnie w nich,
• pozwolić części ogrodu zarosnąć bardziej naturalnie, bez ciągłego równania do linijki.

Czarny bez w ogrodzie: korzyści nie tylko dla ptaków

Czarny bez nie służy wyłącznie sikorom. To krzew wielozadaniowy: jego kwiaty przyciągają mnóstwo zapylaczy, a gęsta korona chroni przed spojrzeniami sąsiadów i wiatrem. Dla wielu osób ważny jest też aspekt estetyczny – kremowobiałe baldachy kwiatów i ciemne owoce wyglądają bardzo dekoracyjnie.

Warto pamiętać, że pierwsze lata po posadzeniu to czas intensywnego wzrostu. Jeśli krzew rośnie zbyt bujnie w niepożądanym kierunku, można go przyciąć późną zimą lub wczesną wiosną. Lepiej ciąć rzadziej, większe gałęzie, niż co chwilę „strzyc” wszystko po równo. Wtedy krzew zachowuje naturalną formę i pozostaje wartościowym schronieniem dla ptaków.

Z perspektywy ogrodnika przyzwyczajonego do idealnie równego trawnika i sterylnych rabat przejście na bardziej naturalny styl może wymagać odrobiny cierpliwości. Efekty widać jednak szybko. Gdy pojawi się pierwszy „rodzinny” patrol bogatek skaczących po gałęziach bzu, łatwo zrozumieć, że kilka mszyc i nieidealna trawa to niewielka cena za żywy, pełen ruchu ogród.