Plastik w marchwi i sałacie? Naukowcy pierwszy raz pokazali, co siedzi w warzywach

Nowe badania sugerują, że ten obraz trzeba mocno skorygować.

Naukowcy pokazali, że do roślin uprawnych przedostają się drobiny plastiku mniejsze niż bakterie. To, co do tej pory było tylko podejrzeniem, zaczyna przybierać bardzo realny kształt – i dotyczy produktów, które większość z nas je codziennie.

Plastik już nie tylko w wodzie i rybach, ale też w warzywach

Od lat słyszymy, że mikroplastik jest w wodzie pitnej, w rybach, w powietrzu, a nawet w ludzkiej krwi. Teraz do tej listy dopisano kolejną pozycję: warzywa. Badacze z Uniwersytetu w Plymouth opisali w czasopiśmie Environmental Research eksperyment, w którym śledzili drogę drobinek tworzyw sztucznych w roślinie.

Skupili się na jednym, konkretnym gatunku – rzodkiewce. Chodziło o sprawdzenie, czy plastik z otoczenia może nie tylko przylegać do skórki, lecz rzeczywiście przedostać się do wnętrza jadalnej części warzywa.

Badanie wykazało, że ultramałe cząstki plastiku potrafią przeniknąć z korzeni aż do części, którą później zjadamy – i robią to w ciągu kilku dni.

Czym są nanoplastiki i dlaczego tak trudno je zatrzymać

Większość osób słyszała już o mikroplastiku, czyli drobinach o długości do 5 milimetrów. W tym przypadku skala jest znacznie mniejsza. Naukowcy pracowali z nanoplastikiem – cząstkami o rozmiarze do 100 nanometrów, czyli około tysiąc razy mniejszym niż grubość ludzkiego włosa.

Takich fragmentów nie da się zobaczyć gołym okiem, nie usuniemy ich myciem, nie odfiltrujemy zwykłym sitkiem. Jeśli trafią do gleby albo roztworu odżywczego w uprawie, mogą zachowywać się podobnie jak minerały czy inne substancje rozpuszczone.

Bariera, która miała nas chronić, nie działa jak sądzono

Korzenie roślin nie są całkowicie „dziurawe”. W ich budowie znajduje się tzw. pasmo Caspary. To coś w rodzaju strażnika na granicy – reguluje, co może wniknąć do wnętrza rośliny, a co ma zostać zatrzymane w podłożu. Dzięki temu roślina nie powinna chłonąć byle jakich zanieczyszczeń.

Wydawało się więc logiczne, że tworzywa sztuczne będą tam zatrzymywane. Eksperyment z rzodkiewkami pokazał coś innego. Gdy przez pięć dni utrzymywano korzenie w roztworze zawierającym nanoplastik, drobiny bez problemu przekroczyły naturalną barierę i pojawiły się w jadalnym fragmencie rośliny.

Badacze podkreślają, że to pierwsze tak precyzyjne potwierdzenie, iż plastik w skali nano jest w stanie obejść mechanizmy ochronne roślin i kumulować się w tkankach.

Jak wyglądało badanie na rzodkiewkach

Aby mieć pełną kontrolę nad warunkami, naukowcy nie użyli zwykłej ziemi. Zastosowali uprawę hydroponiczną, czyli system, w którym roślina rośnie w roztworze substancji odżywczych, bez klasycznego podłoża. Dzięki temu dokładnie wiedzieli, ile plastiku trafia do kontaktu z korzeniami.

Przez pięć dni niejadane fragmenty rzodkiewek – głębsze części systemu korzeniowego – zanurzone były w płynie z nanoplastikiem. Następnie badacze analizowali różne części rośliny, sprawdzając, gdzie ostatecznie znajdują się drobiny.

• Dzień 1–2: plastik pojawia się w zewnętrznych warstwach korzenia;
• Dzień 3–4: cząstki przekraczają pasmo Caspary i wchodzą w system przewodzący;
• Dzień 5: nanoplastik dociera do części jadalnej rzodkiewki.

Tempo całego procesu zaskoczyło zespół badawczy. Oznacza to, że w realnych warunkach polowych, gdzie uprawa trwa tygodniami, roślina ma dużo czasu na gromadzenie coraz większych ilości tworzyw sztucznych.

Czy dotyczy to tylko rzodkiewek?

Eksperyment przeprowadzono na jednym gatunku, bo w nauce trzeba zacząć od konkretnego modelu. Badacze przyznają jednak wprost: nie ma powodu, by sądzić, że rzodkiewka jest tu jakimś wyjątkowym przypadkiem.

Inne warzywa korzeniowe – marchew, pietruszka, buraki – mają podobną budowę strefy korzeniowej i zbliżony układ pasma Caspary. To rodzi podejrzenie, że transport nanoplastiku do jadalnych części może zachodzić w wielu popularnych uprawach.

Autorzy pracy zwracają uwagę, że plastik jest wszechobecny: w powietrzu, w wodzie powierzchniowej, w glebie na polach. Jeśli nanoplastik może wnikać do rzodkiewki, trudno zakładać, że inne rośliny pozostają całkowicie wolne od zanieczyszczeń.

Co to znaczy dla naszego zdrowia

Najbardziej niepokojące wnioski wcale nie dotyczą samych roślin, ale ludzi i zwierząt, które je jedzą. Skoro jadalne części warzyw zawierają nanoplastik, a warzywa stanowią podstawę wielu diet, to plastik regularnie trafia do naszych organizmów w małych porcjach.

Na razie naukowcy nie potrafią jednoznacznie wskazać, jakie są długoterminowe skutki takiego narażenia. Podejrzenia krążą wokół kilku mechanizmów: stanów zapalnych, stresu oksydacyjnego komórek, wpływu na układ hormonalny czy transportu toksycznych substancji przyczepionych do powierzchni drobin.

Kolejne badania mają sprawdzić, czy stałe, codzienne spożywanie nanoplastiku z jedzeniem może przyczyniać się do chorób przewlekłych, zaburzeń płodności czy problemów immunologicznych.

Dlaczego nauka tak ostrożnie formułuje wnioski

W przypadku nowych zagrożeń zdrowotnych badacze starają się unikać prostych odpowiedzi. Trzeba osobno zbadać wpływ różnych rodzajów tworzyw, rozmiarów drobin, dawek i czasu narażenia. Do tego dochodzi fakt, że jednocześnie oddziałuje na nas wiele innych czynników środowiskowych.

Mimo tej ostrożności coraz więcej zespołów badawczych wskazuje, że obecność plastiku w organizmie człowieka nie pozostaje obojętna. Sam fakt, że nanoplastik da się wykryć w tkankach czy płynach ustrojowych, pokazuje, że dostaje się on głębiej niż tylko do układu pokarmowego.

Czy da się uciec od plastiku na talerzu

W obliczu takich informacji pojawia się naturalne pytanie: co można zrobić jako osoba kupująca warzywa? Nie istnieje jedna, prosta sztuczka, która zagwarantuje całkowitą ochronę, ale kilka nawyków może ograniczyć kontakt z plastikiem w ogóle.

• Wybieraj warzywa sprzedawane luzem, zamiast pakowanych w folię tackowych zestawów.
• Myj warzywa w bieżącej wodzie, delikatnie szczotkując skórkę korzeniowych.
• Ogranicz użycie plastikowych pojemników i folii w kuchni – na przechowywanie lepiej sprawdza się szkło lub metal.
• Jeśli masz ogródek, zwracaj uwagę na źródło kompostu i nawozów, unikaj odpadów zawierających resztki plastiku.

Nawet jeśli takie działania nie usuną nanoplastiku już obecnego w środowisku, zmniejszają ilość nowych odpadów, które mogłyby się rozpaść na kolejne mikroskopijne drobiny.

Dlaczego problem dotyczy rolnictwa, a nie tylko jednostek

Badania nad plastikiem w warzywach to nie tylko ostrzeżenie dla konsumentów. To sygnał dla całego sektora rolnego i dla instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo żywności. Tworzywa sztuczne pojawiają się w rolnictwie w wielu miejscach: od folii ściółkujących przez opakowania nawozów aż po instalacje nawadniające.

Część krajów zaczyna już przyglądać się normom dotyczącym zanieczyszczeń plastikiem w glebie. Można spodziewać się, że wraz z kolejnymi pracami nad transportem nanoplastiku w roślinach wzrośnie presja na rozwój biodegradowalnych materiałów, lepszy recykling folii rolniczych i monitoring jakości gleb.

Warto też pamiętać, że plastik rzadko występuje w środowisku „sam”. Drobiny działają jak nośnik dla innych substancji – pestycydów, metali ciężkich, produktów rozpadu chemikaliów przemysłowych. Gdy tak złożona mieszanina trafia do łańcucha pokarmowego, skutki mogą się sumować w sposób trudny do przewidzenia na podstawie jednego czynnika.

Dla przeciętnej osoby te informacje mogą brzmieć przytłaczająco, ale nie oznaczają, że trzeba rezygnować z warzyw. Są one wciąż kluczowym elementem zdrowej diety. Nowe dane raczej pokazują kierunek, w którym powinna iść polityka środowiskowa: mniej plastiku na każdym etapie – od fabryki, przez pole, aż po nasz stół.