Japońskie wyspy bez kotów: jak zniknięcie 131 drapieżników uratowało rzadkiego gołębia

Jeszcze dwie dekady temu naukowcy szykowali się, by wpisać gołębia o czerwonej głowie z wysp Ogasawara na listę ofiar XX wieku. Dziś na tych samych wyspach znów słychać jego charakterystyczne nawoływania, a za zmianą stoi dość prosta, choć kontrowersyjna decyzja: usunięcie z ekosystemu 131 zdziczałych kotów.

Wyspy Ogasawara: raj na oceanie i śmiertelna pułapka dla ptaków

Archipelag Ogasawara leży ponad tysiąc kilometrów na południe od Tokio. To kilka niewielkich, górzystych wysp na Pacyfiku, porośniętych lasami i otoczonych turkusową wodą. Dzięki izolacji przez długi czas rozwijały się tam unikalne gatunki, które nie występują nigdzie indziej na Ziemi. Wśród nich właśnie gołąb o czerwonej głowie, lokalna odmiana gołębia japońskiego, ściśle związana z pierwotnym lasem.

Równowaga zaczęła się sypać w XIX wieku. Napłynęli osadnicy, pojawiła się wycinka, a wraz z ludźmi przybyły zwierzęta domowe. Psy i koty, początkowo trzymane w domach, stopniowo dziczały i rozprzestrzeniały się po wyspach. Dla naziemnie gniazdujących ptaków okazały się przeciwnikiem nie do przeskoczenia.

Na początku lat 2000 na wyspie Chichijima żyło już tylko około 80 gołębi o czerwonej głowie. Biolodzy mówili wprost: to ostatnia prosta przed całkowitym zniknięciem.

Badacze obserwowali, jak kolejne gniazda pustoszeją po nocnych wizytach drapieżników. Pisklęta nie miały szans, dorosłe ptaki ginęły częściej niż udawało im się wychować młode. Przy tak małej populacji każdy sezon lęgowy liczył się podwójnie.

Polowanie na koty, które zmieniło los całego gatunku

Przełom nastąpił w 2010 roku, gdy lokalne władze uruchomiły duży program odławiania zdziczałych kotów. Nie była to spontaniczna akcja, lecz zaplanowane działanie ochronne, poprzedzone długą debatą etyczną i techniczną. Na małych wyspach każdy ruch człowieka widać natychmiast – także ten dotyczący drapieżników.

Przez trzy lata ekipy terenowe rozstawiały pułapki, monitorowały znane ścieżki kotów, korzystały z fotopułapek. Zdarzało się, że trzeba było wspinać się w trudny teren, pracować w nocy, bo właśnie wtedy koty były najaktywniejsze.

• w latach 2010–2013 odłowiono łącznie 131 zdziczałych kotów,
• zdecydowanie spadła liczba zniszczonych gniazd ptaków,
• w 2013 roku naliczono już 966 dorosłych i 189 młodych gołębi o czerwonej głowie.

Skala odbudowy zaskoczyła nawet optymistów. W ciągu zaledwie kilku sezonów liczebność gatunku wzrosła kilkunastokrotnie. Dla ptaka, który jeszcze chwilę wcześniej balansował na granicy zaniku, to bardzo szybkie tempo.

Interwencja nie była skomplikowana technologicznie ani wyjątkowo droga. Kluczowe okazało się trafienie w odpowiedni moment i usunięcie głównego czynnika śmiertelności – zdziczałych kotów.

Ten przykład bywa dziś przywoływany przez ekologów jako argument, że nawet stosunkowo prosta akcja może uruchomić reakcję łańcuchową w całym ekosystemie, jeśli trafi w jego newralgiczny punkt.

Genetyczna niespodzianka: mała populacja, a mimo to zadziwiająco silna

Sama eliminacja drapieżników nie tłumaczyła jednak wszystkiego. Wielu ekspertów spodziewało się, że tak mała i izolowana populacja ptaków będzie genetycznie „zmęczona”: obciążona wadliwymi genami i mniej odporna na choroby. Zespół z uniwersytetu w Kioto postanowił to sprawdzić.

Naukowcy przeanalizowali materiał genetyczny gołębi żyjących na wolności oraz osobników trzymanych w ośrodkach hodowlanych. Wyniki ich badań zaskoczyły zarówno ornitologów, jak i genetyków. Okazało się, że ponad 80 procent genomu tych ptaków ma postać homozygotyczną, czyli zawiera dwie takie same kopie danej wersji genu.

W standardowych podręcznikach taki profil uznaje się za sygnał wysokiego poziomu kojarzeń w bliskim pokrewieństwie i zapowiedź problemów zdrowotnych. W przypadku gołębia z Ogasawara obraz był zupełnie inny.

Badania wykazały bardzo małą liczbę szkodliwych mutacji, porównując z innymi, liczniejszymi krewniakami tego gatunku. To sugeruje długi proces „czyszczenia” genomu w przeszłości.

Jak działa genetyczna „purga” na wyspie

Naukowcy wskazali zjawisko nazywane purgą genetyczną. Gdy niewielka populacja przez wiele pokoleń żyje w izolacji, część osobników z poważnie szkodliwymi mutacjami po prostu nie dożywa wieku rozrodczego. Z biegiem lat takie niekorzystne warianty zanikają, a pula genów uległa „przesianiu”. To nie jest proces bezbolesny – wiąże się z wysoką śmiertelnością w przeszłości – lecz może pozostawić po sobie stosunkowo odporną grupę.

W przypadku gołębia o czerwonej głowie wygląda na to, że przez wieki życia na odludnych wyspach przeszła właśnie taka genetyczna selekcja. Gdy w ostatnich dekadach liczebność spadła do kilkudziesięciu sztuk, populacja była już w pewnym sensie „oczyszczona” z najbardziej drastycznych błędów genetycznych.

Co ciekawe, testy długowieczności osobników trzymanych w niewoli nie wykazały, by wysoki poziom pokrewieństwa skracał im życie. To kolejny argument za tym, że w tym konkretnym przypadku klasyczne ostrzeżenia przed małą populacją nie sprawdziły się tak, jak zwykle.

Gdy klasyczne podręczniki zawodzą: nowe spojrzenie na ochronę przyrody

Przez lata strategie ochronne dla ginących gatunków oparte były na prostym schemacie: im większa różnorodność genetyczna, tym lepiej. Z tego wprost wynikał też postulat stałego zwiększania liczebności populacji i unikania wszelkich śladów kojarzeń w bliskim pokrewieństwie.

Historia z Ogasawara pokazuje, że przyrodnicza rzeczywistość bywa bardziej zniuansowana. Niewielka, długo izolowana populacja może – choć nie musi – wypracować mechanizmy odporności, które przeczą ogólnym regułom. Inne badane gatunki z wysp, jak pewne populacje lisów czy małe ptaki z archipelagów tropikalnych, wykazują podobne schematy.

Przypadek z Japonii staje się argumentem, by planując działania, sięgać głębiej niż same liczby. Liczebność populacji to jeden parametr, ale równie istotna bywa jej historia ewolucyjna, sposób życia i realne zagrożenia w terenie. Dwie populacje liczące po 100 osobników mogą mieć zupełnie inną perspektywę przeżycia.

Co z kotami i innymi drapieżnikami na wyspach

Historia z Ogasawara od razu budzi emocje wśród miłośników zwierząt. Działania wobec zdziczałych kotów często spotykają się z krytyką, zwłaszcza gdy mowa o odławianiu i uśmiercaniu. W Japonii duża część złapanych osobników trafiała do schronisk lub pod opiekę organizacji, ale nie wszystkie dało się adoptować.

Biolodzy przypominają, że kot nie jest naturalnym elementem większości wyspiarskich ekosystemów. To skuteczny drapieżnik przystosowany do polowania, który potrafi w krótkim czasie wyczyścić teren z drobnej fauny. Na kontynencie straty rozkładają się na większy obszar, lecz na wyspie skutki stają się widoczne w kilka lat.

W wielu miejscach na Pacyfiku, od Hawajów po Nową Zelandię, programy ograniczania liczby kotów czy szczurów uznaje się dziś za kluczowy warunek przetrwania lokalnych ptaków.

Dla miast i gmin w Polsce, które mierzą się z problemem bezdomnych kotów, przykład Ogasawara może być sygnałem ostrzegawczym. W parkach, na łąkach czy w koloniach lęgowych ptaków wodnych nadmierna liczba drapieżników także potrafi zachwiać równowagą, choć oczywiście sytuacja na rozległym lądzie wygląda inaczej niż na małej wyspie.

Czego uczą nas japońskie wyspy

Historię gołębia o czerwonej głowie można czytać na kilku poziomach. Dla genetyków to przykład, że nie każda mała populacja musi być od razu skazana na katastrofę zdrowotną. Dla ekologów terenowych – dowód, że dobrze zaplanowane usunięcie jednego, kluczowego zagrożenia bywa skuteczniejsze niż szeroko zakrojone, rozproszone działania bez wyraźnego celu.

Dla zwykłego odbiorcy płynie z tego jeszcze inna lekcja: w ochronie przyrody liczy się znajomość konkretnego miejsca, jego historii i relacji między gatunkami. Tego nie zastąpi sama liczba osobników w tabelce ani ogólna zasada powtarzana w podręczniku. Czasem odwrócenie losu jednego, niepozornego ptaka wymaga przede wszystkim uważnego wsłuchania się w rytm niewielkiej wyspy na środku oceanu – i odwagi, by w odpowiednim momencie zdjąć z niej jednego z najsprytniejszych drapieżników naszych czasów.