Plastik w marchewce i sałacie? Naukowcy alarmują po badaniu rzodkiewek

Warzywa, które kojarzymy ze zdrowiem i „detoksem”, coraz częściej stają się nośnikiem tego, przed czym chcemy uciec – plastiku.

Nowe badanie naukowców z Wielkiej Brytanii pokazuje, że drobne fragmenty tworzyw sztucznych nie tylko trafiają do gleby, ale potrafią wniknąć w tkanki warzyw. A to oznacza jedno: zjadają je razem z sałatką, surówką czy kanapką ludzie, którzy najczęściej najbardziej dbają o dietę.

Plastik nie kończy się na morzu. Teraz wchodzi w warzywa

Przez lata mówiliśmy głównie o plastikowych wyspach na oceanach, butelkach w rzekach i jednorazówkach na plażach. Z czasem naukowcy zaczęli znajdować mikroskopijne fragmenty plastiku w rybach, mięsie, wodzie z kranu, a nawet w ludzkiej krwi i łożysku. Teraz dochodzi kolejne ogniwo: warzywa korzeniowe.

Chodzi nie o duże resztki opakowań, ale o cząstki tak małe, że nie sposób ich zobaczyć, ani tym bardziej wyczuć w ustach. Co gorsza, mogą się przedostawać do wnętrza rośliny, a nie tylko osiadać na skórce, którą da się umyć czy obrać.

Przeczytaj również: Ta zapomniana kasza odmieni twoją owsiankę. Lepsze trawienie i więcej białka

Naukowcy po raz pierwszy pokazali, że tworzywa sztuczne mogą przenikać z podłoża do jadalnych części warzyw w zaledwie kilka dni.

Nanoplastik – dużo groźniejszy niż „zwykłe” śmieci

W badaniu skupiono się na nanoplastiku. To cząstki tak małe, że ich rozmiar mierzy się w nanometrach. Dla porównania:

• mikroplastik – do 5 mm, czyli coś, co czasem da się zobaczyć gołym okiem,
• nanoplastik – do około 100 nanometrów, czyli około 0,0001 mm.

To tysiące razy mniej niż grubość kartki papieru. Przy takiej skali zaczynają się inne problemy. Nanoplastik może zachowywać się podobnie jak cząsteczki chemiczne, łatwiej przenikać bariery biologiczne i trafiać tam, gdzie normalnie nic większego by nie dotarło.

Przeczytaj również: Omega-3 w diecie: jakie dają korzyści i gdzie ich szukać?

Do środowiska dostaje się głównie z rozpadu większych śmieci, z prania syntetycznych ubrań, ścierania opon samochodowych, a także z osadów ściekowych wykorzystywanych jako nawóz.

Dlaczego badano akurat rzodkiewki i co z tego wyszło

Eksperyment przeprowadzono na rzodkiewkach uprawianych w systemie hydroponicznym, czyli w kontrolowanych warunkach, bez klasycznej gleby, za to z dokładnie dobranym roztworem odżywczym. Ułatwia to śledzenie, co dzieje się z podanymi cząstkami plastiku.

Przeczytaj również: Jak większość ludzi gotuje brokuły i niszczy przy tym wszystko co w nich zdrowe

Naukowcy przez pięć dni wystawiali korzenie rzodkiewek na kontakt z nanoplastikiem, sprawdzając, czy cząstki przedostaną się do jadalnej części rośliny – tej, którą normalnie kroimy do sałatki.

Teoretycznie rośliny mają „strażnika” chroniącego przed takimi intruzami. To tzw. pasemko Caspary w korzeniach, zbudowane z substancji uszczelniających tkankę i działające jak filtr. Ma przepuszczać wodę z minerałami, blokując wiele zanieczyszczeń.

W praktyce okazało się, że nanoplastik ten filtr obchodzi. Cząstki znajdowano w tkankach części jadalnej, a proces zajmował maksymalnie pięć dni. Z biologicznego punktu widzenia to bardzo szybko.

Bariera korzeni, która miała chronić warzywa, przepuszcza najmniejsze cząstki tworzyw sztucznych, a te trafiają prosto na talerz.

Czy to dotyczy tylko jednego warzywa?

Badanie dotyczyło wyłącznie rzodkiewek, ale naukowcy podkreślają, że nie ma powodu, by uważać je za wyjątek. Budowa korzeni wielu warzyw jest podobna, a pasemko Caspary to standardowy element anatomii roślin.

Oznacza to, że na liście potencjalnie narażonych roślin mogą się znaleźć m.in.:

• marchew, pietruszka, buraki, seler – warzywa korzeniowe,
• ziemniaki i bataty,
• część warzyw liściastych, jeśli cząstki dostają się także przez system naczyniowy do liści i łodyg.

Badacze zwracają uwagę, że w naturalnych warunkach dochodzi jeszcze jeden czynnik: gleba działa jak magazyn plastiku. Dochodzą do tego nawozy z osadów ściekowych, folia używana w rolnictwie, fragmenty agrowłókniny czy elementy systemów nawadniających.

Plastik jest wszędzie – od głębin po nasze posiłki

Obraz, który powoli się wyłania, jest mało optymistyczny. Tworzywa sztuczne towarzyszą nam w każdym środowisku: w powietrzu, wodzie, glebie, jedzeniu, a nawet w kurzu domowym. Testy laboratoryjne wykrywają mikro- i nanoplastik w miejscach, które jeszcze dekadę temu uważano za niedotknięte działalnością człowieka, jak dno arktycznych jezior czy lodowce.

Dlatego dla wielu naukowców informacja, że plastik widać także w warzywach, nie jest zaskoczeniem. Bardziej dojmujące jest to, że dotyka to produktów uznawanych za „bezpieczne i czyste”, które często poleca się osobom rekonwalescentom, dzieciom czy kobietom w ciąży.

Sałatka z rzodkiewką może stać się jednym z wielu drobnych źródeł plastiku, które sumują się przez całe życie.

Co na to nasze zdrowie? Wciąż za mało danych

Najbardziej niewygodne pytanie brzmi: czy regularne jedzenie plastiku w takich ilościach realnie szkodzi ludziom? I tutaj nauka nie ma jeszcze jednoznacznej odpowiedzi.

W badaniach na komórkach i zwierzętach laboratoryjnych nanoplastik łączy się m.in. z reakcjami zapalnymi, stresem oksydacyjnym, zaburzeniami pracy komórek czy ryzykiem uszkodzenia błon komórkowych. Cząstki mogą też przenosić na swojej powierzchni inne związki – np. metale ciężkie albo substancje hormonalnie czynne.

U ludzi sprawa jest trudniejsza, bo trudno rzetelnie zmierzyć dawki i oddzielić wpływ plastiku od innych czynników życia codziennego. Dlatego kolejne zespoły badawcze planują analizy, które mają sprawdzić, jak takie cząstki zachowują się w jelitach, czy przedostają się do tkanek i czy wiążą się z określonymi chorobami przewlekłymi.

Dlaczego tak trudno o jednoznaczne wnioski

• brak długoterminowych danych o narażeniu ludzi na nanoplastik,
• ogromna liczba innych zanieczyszczeń, które nakładają się na ten problem,
• różne typy tworzyw – każde może zachowywać się inaczej,
• różnice indywidualne – dieta, mikrobiom jelit, choroby współistniejące.

Dla wielu osób dopiero twarde dane o konkretnym ryzyku zdrowotnym będą argumentem, by domagać się ostrzejszych regulacji dotyczących plastiku. Dlatego część naukowców otwarcie mówi, że nadchodzące badania nad wpływem nanoplastiku na organizm człowieka mogą stać się punktem zwrotnym w debacie o tworzywach jednorazowych.

Czy mycie warzyw coś daje i co można zrobić w praktyce

Najbardziej przyziemne pytanie czytelników brzmi zwykle: „To jak mam teraz myć warzywa, żeby pozbyć się plastiku?”. I tu odpowiedź jest dość brutalna – jeśli cząstki zdążyły wniknąć do wnętrza tkanki, mycie czy obieranie nie usunie ich w całości.

Mimo to warto trzymać się kilku zasad, które mogą ograniczać łączną ilość zanieczyszczeń spożywanych każdego dnia:

• dokładne mycie warzyw pod bieżącą wodą zmniejsza ilość drobin osadzonych na powierzchni,
• obieranie skórki w przypadku warzyw korzeniowych redukuje część zanieczyszczeń powierzchniowych,
• wybieranie produktów z upraw, które ograniczają użycie folii i nawozów z osadów ściekowych (tam, gdzie taka informacja jest dostępna),
• ograniczanie własnego zużycia plastiku jednorazowego – to mniejsza presja na środowisko w dłuższej perspektywie.

Nie sposób całkowicie uciec od plastiku, ale można zmniejszać jego dawkę, podobnie jak w przypadku smogu czy innych toksyn. Każde źródło, które da się ograniczyć, obniża ogólne obciążenie organizmu.

Szerszy obraz: plastik, dieta i efekt „małych dawek”

Historia nanoplastiku w rzodkiewkach wpisuje się w większy trend: żyjemy w środowisku pełnym słabych, ale stałych bodźców chemicznych i fizycznych. Każdego dnia organizm mierzy się z mieszanką metali ciężkich, spalin, związków z kosmetyków, pestycydów, a teraz także mikroskopijnych cząstek plastiku.

Osobno każda z tych dawek wydaje się niewielka. Pytanie, jak działają razem po pięciu, dwudziestu czy pięćdziesięciu latach. Stąd coraz częściej mówi się o „koktajlu zanieczyszczeń”, który nie zabija gwałtownie, ale może podbijać ryzyko wielu chorób przewlekłych i przyspieszać procesy starzenia organizmu.

Dla osób, które świadomie układają jadłospis, ta wiedza może być frustrująca. Z jednej strony warzywa wciąż pozostają jednym z najzdrowszych elementów diety i nikt rozsądny nie sugeruje rezygnacji z nich. Z drugiej – coraz wyraźniej widać, że sama zmiana talerza nie wystarczy, jeśli nie zmieni się też nasze otoczenie i sposób, w jaki korzystamy z tworzyw sztucznych na co dzień.

Badanie rzodkiewek nie ma zniechęcać do jedzenia warzyw. Raczej pokazuje, że nawet najbardziej „fit” wybory żywieniowe nie odłączą nas od problemu plastiku, jeśli nie zaczniemy poważniej traktować tematu odpadów, recyklingu i projektowania opakowań. A to już zadanie nie tylko dla konsumentów, lecz przede wszystkim dla producentów i decydentów, którzy w praktyce decydują, ile plastiku realnie trafi w przyszłości do naszego obiadu.