Naukowcy wyłowili 100 zagadkowych sygnałów. Czy któryś jest od obcych?

Po ponad dwóch dekadach nasłuchu kosmosu naukowcy zostali z garścią zaledwie stu sygnałów, które wciąż nie dają im spokoju.

To finał projektu SETI@home, w którym miliony domowych komputerów pomagały filtrować radiowy szum z kosmosu. Teraz badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley przyglądają się ostatnim stu sygnałom, które wymykają się prostym wyjaśnieniom. W ich ocenie to jednocześnie najbardziej obiecujące i najbardziej niepokojąco milczące dane w historii poszukiwań inteligencji pozaziemskiej.

Od domowego peceta do największego „ucha” ludzkości

SETI@home ruszył w 1999 roku z prostym, ale genialnym pomysłem: zamiast budować gigantyczne superkomputery, wykorzystać moc obliczeniową zwykłych użytkowników internetu. Każdy, kto zainstalował specjalny program, udostępniał część mocy własnego komputera do analizy sygnałów radiowych z teleskopu Arecibo.

Przez lata na serwerach projektu gromadziły się biliony fragmentów danych. Tempo ich napływu wielokrotnie przewyższało możliwości zespołu badawczego. Do około 2016 roku naukowcy mieli ogromny katalog potencjalnych sygnałów, ale brakowało im spójnej metody, jak go „przesiać” tak, by nie zatonąć w szumie.

Przeczytaj również: Gigantyczne kolosy sprzed drzew: tajemnicze życie, które zniknęło z Ziemi

SETI@home zamienił miliony domowych komputerów w jedno gigantyczne narzędzie naukowe, ale dopiero po dwóch dekadach dane zostały naprawdę dogłębnie przeanalizowane.

Przełom nastąpił dopiero przy okazji dwóch prac opublikowanych w 2025 roku w czasopiśmie Astronomical Journal. Jedna opisuje sposób zbierania i przygotowywania danych, druga – metody ich analizy i wnioski, do których doprowadziły.

12 miliardów sygnałów zawężonych do setki

Najbardziej zaskakujący fragment tej historii to skala, o której rzadko się mówi. SETI@home zarejestrował około 12 miliardów wąskopasmowych sygnałów radiowych. Większość z nich okazała się typowym szumem, zakłóceniami lub odbiciami od ziemskich urządzeń – satelitów, radarów, łączności radiowej.

Przeczytaj również: Erupcja superwulkanu prawie zgasiła ludzkość. Uratowała ich rzeka

Badacze stworzyli więc system filtrów i algorytmów, które miały odsiać wszystko, co wydaje się naturalne lub ewidentnie pochodzi z Ziemi. Interesowały ich krótkie, wąskopasmowe „błyski” energii radiowej, pojawiające się na konkretnych częstotliwościach i z konkretnych kierunków nieba.

W centrum zainteresowania znalazły się krótkie, precyzyjne impulsy radiowe, które nie pasują do znanych typów zakłóceń czy naturalnych zjawisk.

Po zastosowaniu kolejnych etapów selekcji, ręcznych kontroli i porównań z katalogami satelitów, zostało około stu sygnałów. To te, które wymagają powtórnych obserwacji innymi teleskopami i dalszej, szczegółowej analizy.

Przeczytaj również: Egzotyczne imię Zia: krótkie, świetliste i pełne znaczeń

Co wyróżnia „setkę z Berkeley”?

• są wąskopasmowe – skupione w bardzo wąskim zakresie częstotliwości, co rzadko występuje w procesach naturalnych;
• pochodzą z konkretnych punktów na niebie, a nie z losowych kierunków;
• nie da się ich łatwo dopasować do harmonicznych częstotliwości używanych przez ziemskie nadajniki;
• przeszły wiele warstw automatycznych testów i ręcznej weryfikacji;
• są wystarczająco wyraźne, by dało się je ponownie poszukać za pomocą innych instrumentów.

Nie oznacza to automatycznie, że sygnały zostały wysłane przez kosmitów. Oznacza tyle, że nie ma jeszcze prostej, naturalnej lub technicznej przyczyny, którą da się zauważyć od razu.

Najczulszy „podsłuch” kosmosu w historii

W swoich publikacjach zespół z Berkeley mocno podkreśla jedno: nawet jeśli w tej setce sygnałów nie ma nic sztucznego, sam projekt SETI@home przesunął granice tego, co jesteśmy w stanie usłyszeć w radiowym szumie kosmosu.

Badacze podkreślają, że osiągnęli nowy poziom czułości pomiarów. Gdyby w badanym zakresie częstotliwości istniała emisja radiowa o mocy przekraczającej określony próg, ich zdaniem mieli wystarczająco dużą szansę, by ją zauważyć.

Nawet brak jednoznacznego sygnału od obcych jest informacją: zawęża zakres, w którym inteligentne cywilizacje – jeśli istnieją – mogą nadawać.

To ważne z punktu widzenia astronomii i astrobiologii. Coraz lepsze teleskopy i bardziej wyrafinowane algorytmy nie tylko zwiększają szanse na wyłapanie sztucznego sygnału, lecz także pozwalają lepiej określać, gdzie go z dużym prawdopodobieństwem nie ma.

Emocje naukowców: między dumą a rozczarowaniem

Za suchymi liczbami kryją się ludzie, którzy spędzili przy tym projekcie sporą część życia. Część zespołu przyznaje, że czuje mieszankę satysfakcji i lekkiego zawodu. Z jednej strony stworzyli najbardziej czułe, szeroko zakrojone badanie wąskopasmowych sygnałów radiowych w historii. Z drugiej – nie zobaczyli „fajerwerków”, na które po cichu liczyli.

Do tego dochodzą wątpliwości techniczne. Pierwsze decyzje dotyczące tego, jakie dane odrzucać, a jakie zostawiać, zapadały pod koniec lat 90., kiedy moc obliczeniowa i pamięć masowa były o wiele skromniejsze niż dziś. Dziś niektórzy członkowie zespołu przyznają otwarcie: oszczędzając zasoby, mogli nieświadomie pozbyć się czegoś naprawdę ciekawego.

Naukowcy pytają sami siebie, czy wśród odrzuconych danych nie zginął sygnał, na który wszyscy czekają – skutek ówczesnych ograniczeń sprzętowych.

Czy „ET” już przemknął nam przed nosem?

Niektórzy badacze mówią wręcz, że w zebranych danych wciąż może ukrywać się ślad innej cywilizacji, którego po prostu nie udało się zauważyć przy obecnym podejściu. Być może trzeba innych algorytmów, innych założeń, może zupełnie nowej metody patrzenia na szum radiowy z kosmosu.

To właśnie ta niepewność utrzymuje temat przy życiu: szansa jest niewielka, lecz nie zerowa. A dopóki nie spojrzymy na te same dane innymi oczami – albo raczej inną sztuczną inteligencją – nie da się jej całkowicie wykluczyć.

Co dalej po SETI@home? Nowa era nasłuchu kosmosu

Zamknięcie etapu związanego z SETI@home nie oznacza końca radiowego nasłuchu nieba. Wręcz przeciwnie, projekt stworzył fundament dla kolejnej fali inicjatyw. Uporządkowane, opisane i udostępnione zbiory danych oraz kod używany w analizach mają służyć innym zespołom na całym świecie.

Następne projekty będą mocno korzystać z rozwoju AI. Zaawansowane modele uczenia maszynowego już teraz radzą sobie z rozpoznawaniem nietypowych wzorców w danych, których człowiek nie umie dostrzec gołym okiem. Z czasem to właśnie takie algorytmy mogą okazać się kluczowe przy przeszukiwaniu kolejnych petabajtów radiowego szumu.

Dlaczego te 100 sygnałów tak nas fascynuje?

Choć szansa na to, że wśród stu kandydatów kryje się wiadomość od obcej cywilizacji, jest niewielka, sama ich obecność działa na wyobraźnię. Każdy z tych sygnałów to potencjalna historia: może to rzadkie zjawisko astrofizyczne, może dotąd nieznany typ zakłócenia, a może coś, czego jeszcze nie umiemy zinterpretować.

W praktyce taki zestaw „podejrzanych” jest też świetnym poligonem doświadczalnym. Można na nim testować nowe techniki analizy sygnałów, porównywać różne strategie filtracji, uczyć algorytmy AI odróżniania ciekawych wzorców od przypadkowych fluktuacji.

Dla zwykłego odbiorcy ta historia jest dobrą ilustracją, jak naprawdę wygląda polowanie na kosmiczną inteligencję. To nie spektakularne „halo, tu Ziemia” wychwycone w jednej chwili, tylko cierpliwe grzebanie w danych, poprawianie metod, wyciąganie wniosków z porażek i drobnych sukcesów.

Jeśli w przyszłości jakaś antena faktycznie zarejestruje jednoznaczny, powtarzalny sygnał spoza Ziemi, będzie to zasługa właśnie takich długich, żmudnych programów jak SETI@home. Ich cicha praca sprawia, że wiemy, gdzie warto patrzeć, jakiego typu sygnałów szukać i jak nie dać się nabrać na własne zakłócenia.