Jak walka z klimatem może jednocześnie nakarmić i wygłodzić świat

Polityka klimatyczna ma nieoczywistą cenę: może zarówno ograniczać głód, jak i go nasilać, w zależności od tego, jak zostanie zaplanowana.

Najnowsze analizy pokazują, że strategie ograniczania ocieplenia planety zmieniają nie tylko bilans emisji, lecz także to, ile jedzenia realnie trafia na talerze. Wzrost użycia bioenergii i masowe zalesianie zmniejszają powierzchnię pól uprawnych, a wyższe podatki węglowe podbijają koszty produkcji żywności. Z drugiej strony czystsze powietrze oznacza mniej ozonu przy ziemi, a więc większe zbiory zbóż. Gra toczy się o dziesiątki milionów ludzkich brzuchów.

Ocieplenie powstrzymane, głód przyspiesza? Niewygodny paradoks

Globalna polityka klimatyczna ma jasny cel: zatrzymać wzrost średniej temperatury na poziomie około 1,5°C. W praktyce oznacza to szybkie ograniczenie emisji, szerokie zastosowanie bioenergii i intensywne zalesianie. Te działania dobrze wyglądają w raportach emisyjnych, ale zaczynają konkurować z rolnictwem o ten sam, ograniczony zasób – ziemię.

Międzynarodowy zespół badawczy przeanalizował sześć globalnych modeli agroekonomicznych, czyli złożonych symulacji łączących klimat, gospodarkę i rolnictwo. Z ich wyliczeń wynika, że jeśli świat będzie trzymał się ścieżki zgodnej z limitem 1,5°C, to do 2050 roku liczba osób zagrożonych głodem może wzrosnąć o kolejne 56 milionów w porównaniu z scenariuszem bazowym. To przyrost o około 17 procent.

Przeczytaj również: Norwegowie kopią w ziemi i trafiają na „piwnicę” sprzed 400 lat

Scenariusze klimatyczne zgodne z celem 1,5°C bez dodatkowych działań w rolnictwie oznaczają dziesiątki milionów dodatkowych osób narażonych na niedożywienie.

Co istotne, scenariusz odniesienia – bez tak ambitnych działań – sam w sobie przewiduje wyraźną poprawę. Liczba ludzi zagrożonych głodem miałaby spaść z dzisiejszych ok. 720 mln do około 330 mln w połowie wieku. Wprowadzenie ostrych polityk klimatycznych hamuje ten pozytywny trend, a w części regionów wręcz odwraca go w drugą stronę.

Dlaczego zielona transformacja podnosi ceny żywności

Dwa mechanizmy są kluczowe: konkurencja o ziemię i wzrost kosztów produkcji.

Przeczytaj również: Egzotyczne imię Zia: krótkie, świetliste i pełne znaczeń

• Bioenergia i zalesianie – pola uprawne zamieniają się w plantacje roślin energetycznych albo lasy służące pochłanianiu dwutlenku węgla. Plony żywności spadają, bo po prostu brakuje miejsc do uprawy zbóż czy roślin oleistych.
• Podatki węglowe – wyższe ceny energii uderzają w cały łańcuch żywnościowy. Drożeją nawozy, prąd, paliwo do maszyn i transport. Wyższe koszty przerzuca się na konsumentów, co szczególnie dotyka najbiedniejszych.

W państwach o niskich dochodach nawet niewielki wzrost cen podstawowych produktów może oznaczać rezygnację z części posiłków. W krajach rozwiniętych odczujemy to raczej jako droższy koszyk w sklepie, w krajach najsłabiej rozwiniętych – jako realne ryzyko głodu.

Ukryty sprzymierzeniec: czystsze powietrze i większe zbiory

Badacze zwrócili uwagę na element, który wcześniej praktycznie ignorowano w podobnych analizach: wpływ jakości powietrza na plony. Kluczową rolę odgrywa tu ozon troposferyczny, czyli ten, który powstaje przy ziemi z mieszaniny różnych zanieczyszczeń i słonecznego promieniowania.

Przeczytaj również: Meteoryt pędził nad Kanadą 119 tys. km/h. Nocne niebo zamieniło się w dzień

To nie jest ta „dobra warstwa ozonowa” wysoko w atmosferze. Przy ziemi ozon zachowuje się jak trucizna dla roślin. Dostaje się do wnętrza liści, uszkadza tkanki, zaburza fotosyntezę. Roślina zużywa energię na naprawianie szkód, zamiast na budowę ziaren czy owoców. Najmocniej cierpią zboża takie jak pszenica, a także ryż i kukurydza.

Jeśli ograniczamy emisje gazów cieplarnianych, zwykle jednocześnie zmniejszamy emisje związków, które tworzą ozon przy ziemi, w tym metanu i tlenków azotu. Skutek uboczny polityki klimatycznej jest więc pozytywny: mniej ozonu, zdrowsze rośliny, wyższe plony.

Redukcja zanieczyszczeń powietrza może przełożyć się na miliardy dodatkowych bochenków chleba, zanim jeszcze policzymy efekt samego ocieplenia.

Według omawianych symulacji ten efekt „ulgi ozonowej” byłby w stanie zneutralizować około 15 procent dodatkowego ryzyka głodu wynikającego z polityk klimatycznych. W przeliczeniu na ludzi to około 8,4 miliona osób, które nie trafią do statystyk niedożywienia do 2050 roku.

Dlaczego wcześniejsze analizy mocno się myliły

W wielu starszych opracowaniach skupiano się wyłącznie na konkurencji o ziemię, wzroście kosztów i wpływie samej temperatury na plony. Powietrze traktowano po macoszemu albo w ogóle je pomijano. W efekcie szacunki wpływu polityk klimatycznych na bezpieczeństwo żywnościowe były przesadnie pesymistyczne.

Dopiero połączenie modeli klimatycznych, jakości powietrza i ekonomii rolnictwa pokazuje pełniejszy obraz. Czystsze powietrze nie zlikwiduje ryzyka głodu, ale częściowo je amortyzuje. To sygnał, że projektując transformację energetyczną, warto patrzeć szerzej niż tylko na redukcję ton dwutlenku węgla.

Afryka i Indie: regiony, gdzie stawką są miliony talerzy

Efekty czystszego powietrza nie rozkładają się równo. Najwięcej zyskują regiony, gdzie po pierwsze jest dziś dużo głodu, a po drugie uprawia się rośliny szczególnie wrażliwe na ozon.

Analiza wskazuje, że Afryka Subsaharyjska i Indie odpowiadają razem za około 56 procent spadku ryzyka głodu związanego ze spadkiem stężenia ozonu i poprawą plonów. W obu przypadkach mówimy o setkach milionów mieszkańców zależnych od lokalnej produkcji rolnej.

Indie korzystają szczególnie mocno, bo pszenica bardzo źle znosi wysokie stężenia ozonu, a jednocześnie stanowi filar lokalnej diety. W Afryce sytuacja jest bardziej złożona: dominuje kukurydza i inne gatunki, które są mniej wrażliwe na tę konkretną formę zanieczyszczeń, więc poprawa jakości powietrza daje mniejszy bonus.

Sama redukcja emisji nie wystarczy, trzeba zmienić rolnictwo

W większości analizowanych modeli, nawet po uwzględnieniu efektu czystszego powietrza, ambitna polityka klimatyczna wciąż zwiększa ryzyko głodu względem scenariusza bazowego. To mocny sygnał, że strategia „ograniczamy emisje i liczymy, że reszta sama się ułoży” jest niewystarczająca.

Polityka klimatyczna bez uwzględnienia żywności działa jak lekarstwo z silnymi skutkami ubocznymi. Trzeba ją przepisać razem z terapią wspierającą rolnictwo.

Badacze wskazują kilka kluczowych obszarów, na których rządy i organizacje powinny się skupić równolegle z redukcją emisji:

• Wzrost wydajności upraw – inwestycje w nasiona odporniejsze na suszę, wysokie temperatury i zanieczyszczenia; lepsze systemy nawadniania; wsparcie dla nowoczesnych, ale zrównoważonych praktyk rolniczych.
• Mądrzejsze wykorzystanie ziemi – planowanie, gdzie opłaca się sadzić lasy, a gdzie za wszelką cenę zachować pola; ochrona najżyźniejszych gleb przed nadmierną presją bioenergetyki.
• Ograniczenie marnowania jedzenia – krótsze łańcuchy dostaw, lepsze magazynowanie, walka ze stratami po zbiorach w krajach biedniejszych i z marnotrawstwem w krajach bogatszych.

Co z tego wynika dla zwykłego konsumenta

Choć omawiane liczby dotyczą globalnych scenariuszy, ich skutki prędzej czy później dotkną także polskiego odbiorcy. Ceny zbóż, olejów czy mięsa są coraz mocniej powiązane z rynkiem międzynarodowym. Jeśli polityka klimatyczna podbije koszty produkcji w wielu regionach, odczujemy to w cenie chleba i mięsa w lokalnym sklepie.

Z drugiej strony inwestycje w czyste powietrze i nowoczesne rolnictwo to nie tylko mniejsze rachunki za leki na astmę, ale też większa stabilność cen jedzenia. Mniej ozonu przy ziemi oznacza nie tylko zdrowsze płuca, lecz także zdrowsze pola.

Dlaczego temat bezpieczeństwa żywności będzie wracał

W debacie klimatycznej coraz częściej pada hasło „sprawiedliwa transformacja”. Zwykle rozumiemy przez to ochronę miejsc pracy, ceny energii czy dostęp do transportu. Coraz wyraźniej widać, że do tej układanki trzeba dołożyć jeszcze jeden element – pełny talerz.

W nadchodzących latach raporty o polityce klimatycznej będą coraz częściej łączyć prognozy emisji z analizami dotyczących rolnictwa, jakości powietrza i poziomu głodu. To wymusi na rządach szersze myślenie: nie tylko o tym, ile dwutlenku węgla uda się „ściąć”, lecz także o tym, czy przy okazji nie zabraknie chleba, ryżu czy kukurydzy dla najbiedniejszych.

Dla czytelników może to brzmieć abstrakcyjnie, ale w praktyce przekłada się na realne wybory: jakie produkty promują programy dopłat, jakie technologie trafiają na pola, czy marnujemy jedzenie, czy raczej uczymy się je szanować. Od tych decyzji zależy, czy walka z kryzysem klimatycznym stanie się jednocześnie szansą na bardziej stabilne i sprawiedliwe żywienie, czy raczej kolejnym źródłem napięć i kryzysów humanitarnych.