Budowlańcy drążyli tunel, a natknęli się na flotę wraków sprzed 600 lat

Budowa nowoczesnej infrastruktury kolejowej w zachodniej Szwecji zamieniła się w jedno z największych odkryć archeologicznych ostatnich lat. Ekipy drążące tunel pod Varbergiem spodziewały się typowych przeszkód geologicznych, a zamiast tego natknęły się na zatopioną flotę sprzed wieków. Sześć dawnych statków spoczywało dosłownie pod centrum współczesnego miasta, w miejscu, gdzie w średniowieczu tętniło życie portowe.

Prace przy nowoczesnym tunelu kolejowym w Szwecji nagle zamieniły się w archeologiczną sensację.

Pod miastem leżały dawne statki.

Robotnicy przygotowujący tunel Varberg Tunnel na zachodnim wybrzeżu Szwecji spodziewali się głównie skały, piasku i błota. Zamiast tego ekipy archeologiczne zaczęły wyciągać z ziemi fragmenty kadłubów, belek i kilów. Szybko okazało się, że nie chodzi o pojedynczy wrak, ale o pozostałości po całym średniowiecznym porcie, dosłownie wciśnięte w dzisiejsze centrum miasta.

Nowa kolej odsłania dawne portowe serce miasta

Tunel Varberg Tunnel to część dużej modernizacji linii kolejowej na zachodnim wybrzeżu Szwecji. Żeby wprowadzić tory pod ziemię, trzeba było głęboko rozkopać teren w pobliżu historycznego centrum Varbergu. Na starych mapach i w źródłach pisanych wiadomo, że w średniowieczu funkcjonował tam ruchliwy port, obsługujący handel na Morzu Bałtyckim.

W czasie prac ziemnych w 2025 roku natrafiono na serię wraków. Badacze z grupy Arkeologerna, współpracujący z lokalnymi muzeami, potwierdzili, że:

• znaleziono sześć różnych statków, leżących w dawnym basenie portowym,
• cztery z nich pochodzą ze średniowiecza lub z jego późnego etapu,
• jeden statek datuje się na XVII wiek,
• jednostki reprezentują kilka odmiennych technik budowy, od prostych łodzi handlowych po bardziej zaawansowane konstrukcje.

Sześć wraków w jednym miejscu to coś więcej niż ciekawostka – to niemal przekrój przez kilkaset lat żeglugi na Bałtyku, zebrany w jednym, zakopanym porcie.

Najcenniejszy skarb: niemal kompletny statek z lat 30. XVI wieku

Największe emocje wśród archeologów wzbudził wrak oznaczony numerem 2. Leżał w centralnej części obecnego miasta, dokładnie tam, gdzie w czasach średniowiecza przebiegała linia brzegu i system umocnień portowych. To właśnie ta jednostka zachowała się najlepiej i daje najwięcej informacji o ówczesnej technice budowy statków.

Analiza drewna wykazała, że był to żaglowiec zbudowany z dębu ściętego w zachodniej Szwecji w drugiej połowie lat 30. XVI wieku. Kadłub wykonano w technice zakładkowej, czyli z zachodzącymi na siebie deskami poszycia. Zachowały się dwa duże fragmenty burty po prawej stronie statku oraz rozproszone w okolicy elementy konstrukcyjne.

Na zewnątrz kadłuba znaleziono też charakterystyczny element – tak zwany berghult, czyli masywny pas ochronny. Taka listwa wzmacniała burty w miejscu, gdzie statek ocierał się o nabrzeże albo inne jednostki. Służyła też jako dodatkowe usztywnienie nadbudówek.

Dla specjalistów ten pas ochronny to prawdziwy „podpis” szkutnika: zdradza sposób cumowania, układ nadbudówek i stopień narażenia jednostki na kontakt z kamiennymi nabrzeżami.

Badacze sądzą, że statek posiadał pełne lub częściowe pokłady, co sugeruje jednostkę dostosowaną zarówno do przewozu ładunków, jak i do dłuższych rejsów z załogą.

Ślady ognia na kadłubie

Niezwykle intrygujący okazał się stan zewnętrznego pasa ochronnego. Na drewnie odkryto wyraźne ślady nadpaleń. To wskazuje, że żaglowiec mógł zostać celowo podpalony, zanim osiadł na dnie. Dla archeologów to trop prowadzący do burzliwych dziejów regionu: walk o kontrolę nad wybrzeżem, ataków piratów czy blokad portowych.

Spalenie statku w porcie bywało sposobem unieszkodliwienia jednostki, żeby nie wpadła w ręce wroga, albo formą kontrolowanej rozbiórki, gdy statek kończył służbę. Dopiero dalsze badania dadzą szansę odpowiedzieć, z jakim scenariuszem Varberg faktycznie miał do czynienia.

XVII‑wieczny „kuzyn” i tajemniczy statek w stylu niderlandzkim

Zespół Arkeologerna zwrócił też uwagę na wraki oznaczone numerami 5 i 6. Znajdowały się w innym miejscu wykopu, a presja czasu przy budowie tunelu wymusiła szybkie wydobycie ich elementów. Wciąż istnieje spora szansa, że fragmenty konstrukcji wciąż spoczywają głębiej pod ziemią.

Wrak 5: podobna konstrukcja, inna epoka

Wrak 5 pochodzi z XVII wieku, ale pod względem technicznym przypomina jednostkę z lat 30. XVI wieku. Zastosowano ten sam rodzaj dębu z regionu oraz podobny sposób układania zakładkowego poszycia. Różnice w detalach sugerują rozwój rzemiosła szkutniczego, ale ogólny schemat budowy pozostał zbliżony.

Specjaliści uważają, że obie jednostki pływały na akwenach między Varbergiem i pobliskim miastem Ny Varberg, a nowszy statek mógł też regularnie kursować po szerokich obszarach Morza Bałtyckiego. To wskazuje, że port obsługiwał nie tylko lokalny handel, ale też dalekie trasy.

Wrak 6: jedyny statek typu karawela

Szósta jednostka zdecydowanie wyróżnia się na tle pozostałych. Jest zbudowana w stylu, który badacze określają jako zbliżony do karaweli: deski poszycia ułożono krawędź w krawędź i przytwierdzono do szkieletu, bez charakterystycznego zachodzenia na siebie.

To o wiele „czystsze” rozwiązanie, wymagające dużej precyzji przy obróbce drewna, ale dające opływowy kształt kadłuba. Wrak 6 był wykonany z dębu i jako jedyny zachował kompletny kil – centralny „kręgosłup” statku. W tym kilu widać specjalne rowki, typowe dla tradycji stoczni niderlandzkich.

Datowanie drewna w tym przypadku się nie powiodło, więc dokładny wiek statku pozostaje nieznany. Połączenie technik sugeruje, że Varberg utrzymywał kontakty z ośrodkami rzemiosła szkutniczego zza Morza Północnego, gdzie powstawały jedne z najbardziej zaawansowanych jednostek tamtej epoki.

Średniowieczne statki handlowe z płaskim dnem

Wraki 3 i 4 to z kolei przykład bardziej „codziennej” żeglugi. Oba statki pochodzą z XIV wieku i mają płaskie dno. Taka konstrukcja idealnie nadawała się do przewozu towarów po płytkich wodach i rzekach, ułatwiała też podchodzenie bliżej brzegu bez konieczności budowy głębokich nabrzeży.

Dla archeologów to bezcenne źródło wiedzy o zwykłym, a nie tylko „wielkim” handlu. Z takich jednostek korzystali kupcy przewożący zboże, drewno, sól czy ryby. Analiza ładunków, resztek ceramiki, lin czy metalowych okuć pozwoli odtworzyć codzienną logistykę regionu.

Tunel, który stał się kopalnią wiedzy o Bałtyku

Odnalezienie aż sześciu jednostek na stosunkowo niewielkim obszarze pokazuje, jak mocno obecna zabudowa miejska przykryła dawne linie brzegowe. Dziś w tym miejscu biegną ulice i stoją budynki. W średniowieczu cumowały tu statki, przeładowywano towary, a w porcie krzyżowały się szlaki handlowe Skandynawii i reszty regionu.

Z każdym dużym projektem infrastrukturalnym na zachodnim wybrzeżu Szwecji archeolodzy zgłaszają kolejne znaleziska. Tam, gdzie dziś są parkingi, ronda i biurowce, w przeszłości znajdowały się baseny portowe lub zatopione fragmenty wybrzeża. Prace przy Varberg Tunnel prowadzone są w ścisłej współpracy z muzeum Bohuslän, pracownią Visual Archaeology i instytucją Cultural Environment Halland.

Nowoczesna kolej i średniowieczny port muszą tu iść ramię w ramię: każdy kolejny metr wykopu to szansa na nowy fragment historii, który inaczej pozostałby uwięziony w glinie.

Co takie wraki mówią o życiu ludzi sprzed wieków

Wraki to nie tylko drewno i gwoździe. W szczelinach między deskami często zachowują się resztki ładunku, fragmenty ubrań, narzędzia, a nawet jedzenie. Analizy laboratoryjne mogą ujawnić, skąd pochodziły przewożone zboża czy drewno opałowe, jaką ceramikę kupcy wybierali i jakie szlaki łączyły Varberg z innymi portami Bałtyku.

Dla historyków gospodarki ważne jest też to, z jakiego drewna budowano statki. Jeśli materiał pochodził z pobliskich lasów, oznacza to rozwinięte lokalne rzemiosło. Jeśli z odległych regionów, pokazuje to nawiązywanie współpracy z zewnętrznymi stoczniami. W przypadku Varbergu widać zarówno mocne oparcie o lokalny dąb, jak i inspiracje rozwiązaniami niderlandzkimi.

Dlaczego takie odkrycia mają znaczenie również dziś

Dla przeciętnego mieszkańca Varbergu to zapewne utrudnienia w ruchu, głośne maszyny i żywe zainteresowanie mediów. Dla badaczy – bezcenna okazja, której nie da się powtórzyć. Nowy tunel powstanie raz; jeśli dziś nie zbada się tego, co znajduje się w głębokich wykopach, za kilka miesięcy lub lat ślady znikną pod betonem i stalą.

Podobne sytuacje dotyczą też innych krajów, w tym Polski. Każda duża budowa w rejonie dawnych portów czy starych koryt rzek niesie ryzyko zniszczenia zabytków, ale zarazem szansę ich uratowania. Tam, gdzie inwestorzy włączają archeologów od początku, zyskuje się zarówno nowoczesną infrastrukturę, jak i pełniejszy obraz przeszłości regionu.

Dla czytelników może to być inspiracja, aby inaczej patrzeć na miejskie krajobrazy. Miejsca, które kojarzą się dziś z dworcem kolejowym czy parkingiem, bardzo często mają nawarstwioną, zupełnie inną przeszłość. Historia Varbergu pokazuje, że czasem wystarczy głębszy wykop pod tory, by z codziennego placu budowy wyłonił się cały dawny port z flotą spoczywającą pod stopami przechodniów.