Wielki wróg pszczół ma jedną słabość. Teraz jest czas, by go zatrzymać

Wiosna to jedyny moment, gdy mamy realną szansę powstrzymać azjatyckiego szerszenia – groźnego najeźdźcę, który w błyskawicznym tempie podbija europejskie pasieki. Przez resztę roku kolonia jest zbyt silna, by się z nią skutecznie rozprawić, ale zimowująca się królowa jest słaba, samotna i wyczerpana po hibernacji. To właśnie ta kilkumiesięczna przerwa działa na naszą korzyść – jedno działanie wiosną może uchronić całą sieć tysięcy pszczół przed zagładą.

Wiosną azjatycki szerszeń jest przez chwilę niemal bezbronny.

To krótki moment, w którym zwykli właściciele ogrodów mogą realnie ograniczyć jego liczebność.

Ten inwazyjny gatunek rozprzestrzenia się w Europie w błyskawicznym tempie i sieje spustoszenie w pasiekach. Eksperci coraz wyraźniej podkreślają: klucz leży nie w walce z tysiącami robotnic latem, ale w jednym owadzie pojawiającym się na przełomie zimy i wiosny – królowej zakładającej nowe gniazdo.

Azjatycki szerszeń: cichy najeźdźca, który rozlał się po Europie

Azjatycki szerszeń, gatunek Vespa velutina, dotarł do Europy prawdopodobnie w kontenerach z towarem z Azji na początku lat 2000. Wystarczyło jedno zdarzenie, żeby rozpocząć inwazję. Przez niecałe dwie dekady owad ten opanował niemal cały obszar Francji, a kolejne kraje – w tym Polska – zgłaszają coraz częstsze obserwacje.

We Francji oficjalnie zgłasza się rocznie kilkanaście, maksymalnie kilkadziesiąt tysięcy gniazd. Specjaliści szacują jednak, że to tylko ułamek rzeczywistej liczby, bo większość gniazd pozostaje niewidoczna: znajduje się wysoko w koronach drzew, pod dachami, w zakamarkach budynków gospodarczych.

Skala problemu rośnie z roku na rok. W niektórych departamentach liczba interwencji przy usuwaniu gniazd wzrosła w ciągu jednego sezonu o około 50%. Tam, gdzie nie było skoordynowanych działań, sytuacja wymknęła się spod kontroli w zaledwie kilka sezonów.

Dlaczego azjatycki szerszeń jest tak groźny dla pszczół?

Ten gatunek żywi się w dużej mierze owadami, a pszczoły miodne są dla niego wyjątkowo łatwym celem. Strażnicy gniazda patrolują okolicę pasiek, wiszą w powietrzu przed ulami i wyłapują wracające pszczoły prosto z powietrza lub z deski wylotowej.

Jeden osobnik potrafi upolować kilkadziesiąt pszczół dziennie. Cała kolonia jest w stanie w ciągu kilku tygodni dosłownie „wyczyścić” cały teren z zapylaczy. Dla pszczelarzy oznacza to nie tylko mniejszy miód, ale często całkowitą utratę rodzin pszczelich. Straty ekonomiczne we Francji liczy się już w setkach milionów euro rocznie.

Bez pszczół nie ma plonów. Azjatycki szerszeń uderza więc nie tylko w pasieki, ale w rolnictwo i bezpieczeństwo żywnościowe.

Nic dziwnego, że coraz więcej krajów traktuje go jako jeden z najpoważniejszych szkodników biologicznych ostatnich lat.

Największa słabość azjatyckiego szerszenia: samotna królowa

Cała kolonia azjatyckich szerszeni opiera się na jednym osobniku – królowej zakładającej gniazdo. Tylko ona rozpoczyna budowę nowej rodziny. Jeśli zginie, gniazdo nigdy nie powstanie.

Po zimie, mniej więcej od lutego do maja (w chłodniejszych regionach nieco później), zapłodnione królowe budzą się z hibernacji. Mają wyczerpane zapasy energii, są osłabione i działają w całkowitej samotności. W tym okresie:

• szukają kryjówki na pierwsze, małe gniazdo,
• same budują pierwsze komórki z masy papierowej,
• składają pierwsze jaja i samodzielnie karmią larwy,
• dopiero po pojawieniu się pierwszych robotnic zyskują „armię” pomocnic.

Właśnie ten etap jest kluczowy. Złapanie jednej królowej wiosną oznacza zatrzymanie całej przyszłej kolonii, która pod koniec sezonu mogłaby liczyć kilka tysięcy osobników. Szacunki z Francji mówią o średnio nawet 3 tysiącach szerszeni mniej jesienią, gdy uda się wyeliminować jedną królową wiosną.

Jedna schwytana królowa wiosną to kilka tysięcy mniej szerszeni i dziesiątki mniej zaatakowanych rodzin pszczelich jesienią.

Na tym nie koniec. Z dojrzałego gniazda pod koniec lata wylatują dziesiątki nowych, zapłodnionych królowych. Każda z nich za rok może założyć nowe gniazdo. Zablokowanie jednej królowej zatrzymuje więc efekt kuli śnieżnej na kolejne sezony.

Kiedy i gdzie szukać królowej azjatyckiego szerszenia?

Najbardziej aktywne królowe są w pogodne dni, gdy temperatura w cieniu przekracza 12–14°C. Wychodzą wtedy w poszukiwaniu pokarmu i miejsca na pierwsze gniazdo, tak zwane gniazdo pierwotne.

Typowe miejsca zakładania pierwszych gniazd

Pierwsze gniazdo jest małe, mniej więcej wielkości piłki tenisowej. Zwykle ukrywa się je w osłoniętych, suchych miejscach, blisko potencjalnej bazy pokarmowej. Warto regularnie kontrolować:

• altany, wiaty, garaże i schowki na narzędzia,
• pustki pod dachami i w okapach,
• budki lęgowe, karmniki, skrzynki na listy,
• gęste żywopłoty i krzewy blisko domu lub pasieki.

Jeśli gniazdo zostanie usunięte na tym etapie, kolonia nie zdąży się rozwinąć. W wielu gminach we Francji i w części regionów Europy Zachodniej takie kontrole prowadzi się zorganizowanie co roku, zachęcając mieszkańców do zgłaszania znalezisk.

Jak działać mądrze, żeby nie zabić pszczół i pożytecznych owadów

Naturalną reakcją wielu osób jest ustawianie pułapek z słodkim płynem. Niestety, najprostsze pułapki z plastikowej butelki i mieszanki cukru z alkoholem działają jak śmiertelna pułapka dla całej masy owadów, nie tylko szerszeni. Do środka wpadają motyle, dzikie pszczoły, muchówki zapylające i inne pożyteczne gatunki.

Źle zaprojektowana pułapka robi więcej szkody niż pożytku. Zamiast szerszeni toną w niej dzikie zapylacze.

Eksperci od ochrony przyrody zwracają uwagę na kilka zasad, które powinny być standardem:

Do wabienia królowych stosuje się zwykle połączenie płynu słodkiego i białkowego, na przykład mieszanki piwa, syropu i fermentującego soku owocowego. Pułapki ustawia się niedaleko miejsc, gdzie wcześniej były gniazda, przy drzewach i krzewach miododajnych, w pobliżu pasiek i punktów wodnych. Optymalna wysokość to około pół do półtora metra nad ziemią.

Efekt widać tam, gdzie są wspólne działania

Doświadczenia francuskich gmin pokazują, że indywidualne akcje mają ograniczony zasięg, ale skoordynowane działania w całej gminie czy powiecie potrafią realnie zmniejszyć liczbę gniazd. W miastach i wsiach, gdzie przez kilka lat z rzędu prowadzono kontrolowane wyłapywanie królowych, liczba nowych kolonii spadła nawet o połowę.

Warunek jest jeden: akcja musi obejmować szerszy obszar i powtarzać się przez kilka następujących po sobie wiosen. Jednorazowe wystawienie pułapki przy jednym ogrodzie nie odwróci trendu, jeśli sąsiednie tereny nie podejmą żadnych kroków.

We Francji uruchomiono ogólnokrajowy program walki z azjatyckim szerszeniem, z budżetem państwowym i siecią lokalnych punktów koordynujących zgłoszenia gniazd i prowadzących szkolenia. Mimo to wielu pszczelarzy twierdzi, że ich gminy nie prowadzą żadnych działań: nie informują mieszkańców, nie wspierają usuwania gniazd, nie organizują akcji wiosennego monitoringu.

Co może zrobić właściciel ogrodu w Polsce?

Choć w Polsce azjatycki szerszeń nie występuje jeszcze tak masowo jak na zachodzie Europy, pierwsze doniesienia i pojedyncze rekordy pojawiają się już w bazach przyrodniczych. Oznacza to, że mamy cenny czas, którego zabrakło innym krajom – czas na przygotowanie i edukację.

Właściciele ogrodów, działek i pasiek mogą już teraz:

• nauczyć się rozpoznawać azjatyckiego szerszenia (ciemniejsze ubarwienie niż u naszego szerszenia europejskiego, charakterystyczne żółte końcówki odnóży),
• kontrolować wiosną zabudowania gospodarcze i zakamarki pod dachami w poszukiwaniu małych, świeżych gniazd,
• zgłaszać podejrzane gniazda i owady do lokalnych służb lub w aplikacjach przyrodniczych,
• nie usuwać dużych gniazd samodzielnie – ze względu na silną obronę kolonii i ryzyko użądleń.

Dla pszczelarzy ważnym elementem może być też ustalenie z sąsiadami wspólnych zasad: kto obserwuje jakie tereny, gdzie ustawia legalne i selektywne pułapki, kto zajmuje się zgłaszaniem gniazd do profesjonalnego usunięcia.

W dyskusjach o azjatyckim szerszeniu często pada porównanie do kleszczy czy komarów – czegoś, czego nie da się całkowicie wyeliminować. Różnica polega na tym, że w przypadku tego gatunku istnieje bardzo wyraźne „okno” w roku, gdy nawet pojedyncze działanie może realnie przełożyć się na tysiące ocalonych pszczół. Ten moment trwa zaledwie kilka tygodni, od pierwszych cieplejszych dni do końca wiosny. Im więcej osób nauczy się z niego korzystać odpowiedzialnie, tym wolniej inwazyjny owad będzie zdobywał kolejne regiony.