Rekiny też mają charakter. Naukowcy sprawdzili, kto jest tchórzem, a kto odważny

Naukowcy pokazują, że u tych drapieżników temperament bywa tak różny jak u ludzi.

Przez lata kino wbiło nam do głowy obraz bezdusznej maszyny do zabijania. Tymczasem badania zachowania rekinów sugerują coś zupełnie innego: te zwierzęta różnią się od siebie nie tylko gatunkiem czy rozmiarem, ale też charakterem – od skrajnych śmiałków po zaskakująco płochliwe osobniki.

Dlaczego tak bardzo boimy się rekinów

Rekin od dawna pełni rolę „potwora z głębin”. Statystyki ataków, choć w rzeczywistości bardzo niskie, w połączeniu z obrazem z filmów grozy, zbudowały wyjątkowo silną emocję: lęk przed wejściem do morza, nawet tam, gdzie rekinów po prostu nie ma.

Ten lęk ma swoją nazwę: sélacofobia – silna, irracjonalna obawa przed rekinami, często tak duża, że wystarczy sama myśl o pływaniu w oceanie, by pojawił się paraliżujący strach. Rzeczywistość okazuje się jednak mniej dramatyczna. W skali roku znacznie więcej osób ginie np. w wypadkach drogowych czy od uderzenia pioruna niż od zębów rekinów.

Przeczytaj również: Dlaczego pies patrzy na ciebie, gdy robi kupę? Wyjaśniają behawioryści

Badania terenowe pokazują, że w większości przypadków rekin unika człowieka, a atak następuje rzadko i zwykle wynika z pomyłki lub stresu zwierzęcia.

Czy rekin naprawdę jest krwiożerczą bestią

Przełomowe znaczenie mają doświadczenia australijskich naukowców, którzy postanowili sprawdzić, czy rekiny wykazują coś, co w uproszczeniu można nazwać osobowością. Zainteresowały ich różnice w zachowaniu poszczególnych osobników tego samego gatunku, a nie tylko to, jak zachowuje się „przeciętny rekin”.

Do badań wybrano siedemnaście młodych rekinów Port Jackson. To gatunek żyjący m.in. u wybrzeży Australii, stosunkowo spokojny, chętnie badany przez biologów morskich. Kluczowe pytanie brzmiało: czy da się zmierzyć, który rekin jest bardziej śmiały, a który wycofany, i czy utrzymuje się to w czasie?

Przeczytaj również: Różowe kulki nad oczkiem wodnym? To nie dekoracja, lecz groźny sygnał

Eksperyment z odwagą: kto szybciej wyjdzie z kryjówki

W pierwszym etapie każdy rekin trafił do specjalnego schronienia w basenie. Po krótkim okresie oswojenia się z warunkami otwierano przesuwną przegrodę i mierzono, ile czasu zajmie zwierzęciu wyjście z bezpiecznego „domku” do otwartej przestrzeni zbiornika.

• osobnik, który niemal od razu wypływał, uznawany był za śmiałego,
• ten, który długo czekał, raczej za ostrożnego lub lękliwego,
• czas reakcji porównywano dla każdego rekina wielokrotnie, by wykluczyć przypadek.

Już na tym etapie okazało się, że różnice są bardzo wyraźne. Niektóre rekiny większość czasu spędzały w schronieniu, inne – niemal natychmiast badały zbiornik, jakby ciekawość całkowicie wygrywała z ostrożnością.

Przeczytaj również: Znane głosy przyspieszają rozmowę: jak zebry astryldowe reagują na „swoich”

Jak rekin radzi sobie ze stresem

Drugi etap miał sprawdzić, czy te różnice pojawią się także po silnym stresie. Każde zwierzę na krótko wyjmowano z wody, a potem z powrotem wpuszczano do basenu. Naukowcy mierzyli, jak aktywnie pływa rekin po takim doświadczeniu i jak daleko się przemieszcza.

Zestawienie zachowania w spokojnych warunkach z tym po stresie pokazało, że niektóre rekiny trzymają się swojego stylu działania, inne reagują gwałtowną zmianą – jakby „panikowały” albo wręcz przeciwnie: zamierały.

Co ważne, te reakcje nie były przypadkowe. U części zwierząt utrzymywały się w kolejnych próbach, co bardzo przypomina stabilne cechy charakteru znane z badań nad ptakami, ssakami, a nawet ludźmi.

Rekiny jako jednostki: śmiałek, flegmatyk, panikarz

Wnioski z australijskich badań są jasne: rekiny nie tworzą jednolitej masy „morskich potworów”. Jedne osobniki są wyraźnie odważniejsze, inne reagują silnym lękiem, a zestaw cech przypomina znane z innych zwierząt „typy temperamentu”.

Zaobserwowano też ciekawy związek z wielkością ciała. Bardziej masywne rekiny częściej zachowywały się śmiało i mniej dawały się wyprowadzić z równowagi sytuacjami stresującymi. Mniejsze bywały dużo ostrożniejsze, jakby stawiały na strategię „lepiej uważać, niż ryzykować”.

To wszystko składa się na obraz rekinów jako zwierząt, które można opisywać w kategoriach bliskich ludzkiemu językowi: śmiałek, introwertyk, nerwus. Nie chodzi oczywiście o przypisywanie im ludzkich emocji, ale o zauważenie stałych wzorców reakcji.

Co zmienia taka wiedza o rekinach

Znajomość charakteru poszczególnych gatunków i osobników wpływa bezpośrednio na ocenę ryzyka spotkania człowieka z rekinem. Badacze mogą lepiej określać, w jakich rejonach, porach roku i przy jakich warunkach może dojść do niebezpiecznej sytuacji.

Rozróżnienie między gatunkami spokojnymi a bardziej impulsywnymi oraz między osobnikami śmiałymi i skrajnie ostrożnymi pomaga planować turystykę morską i działania ratowników.

To ma też znaczenie dla ochrony przyrody. Jeśli wiemy, że dane terytorium zasiedlają rekiny, które źle znoszą stres i łatwo reagują atakiem obronnym, można inaczej zorganizować ruch łodzi, wyprawy nurkowe czy połowy ryb. Z kolei obszary z przewagą spokojniejszych osobników lepiej nadają się na kontrolowane atrakcje dla nurków czy obserwatorów przyrody.

Rekin w kulturze kontra rekin w laboratorium

Kontrast między filmową opowieścią a danymi z badań jest ogromny. Kino lubi prosty schemat: jest ofiara, jest bezrozumny potwór, jest walka o przeżycie. W laboratorium wszystko wygląda bardziej zwyczajnie – to zwierzę, które boi się, ocenia ryzyko, reaguje na stres, czasem się myli.

Taki obraz nie tylko obniża poziom irracjonalnego lęku. Pozwala też spojrzeć na rekiny z większym szacunkiem jako na istoty, które w swoim ekosystemie pełnią bardzo ważną funkcję regulatora. Usunięcie ich z łańcucha pokarmowego może zachwiać całymi populacjami innych ryb i organizmów morskich.

Co z tego wynika dla zwykłego plażowicza

Dla osób spędzających urlop nad oceanem wiedza o zachowaniu rekinów ma praktyczny wymiar. Oto kilka prostych zasad, które eksperci zalecają, by ograniczyć ryzyko niebezpiecznego spotkania:

• sprawdzaj lokalne ostrzeżenia i komunikaty ratowników,
• unikać pływania o świcie i zmierzchu, kiedy niektóre gatunki są bardziej aktywne,
• nie wchodzić do wody z otwartymi ranami, nie nosić błyszczącej biżuterii,
• nie pływać samotnie daleko od brzegu, zwłaszcza w rejonach znanych z obecności dużych drapieżników,
• szanować strefy zakazu i nie ignorować boi ostrzegawczych.

Rekin zwykle nie poluje na człowieka jako „ulubioną ofiarę”. Do incydentów dochodzi najczęściej w sytuacji pomyłki, np. gdy surfer z perspektywy zwierzęcia przypomina fokę, albo kiedy rekin jest silnie zestresowany ruchem łodzi czy obecnością połowów.

Jak rozmawiać o rekinach bez demonizowania

Warto zacząć od języka. Zamiast mówić o nich wyłącznie jak o „maszynach do zabijania”, lepiej używać opisu, który oddaje ich rolę w środowisku: drapieżnik szczytowy, strażnik równowagi w ekosystemie, zwierzę o złożonym zachowaniu. To zmienia sposób, w jaki myślimy o ochronie tych gatunków.

Dla osób silnie doświadczających lęku pomocne bywa też poznanie faktów: liczby ataków na tle innych zagrożeń, informacji o tym, jak wygląda typowy dzień rekina, jak długo żyje, czym się żywi. Im więcej konkretów, tym trudniej utrzymać w głowie obraz niepowstrzymanego potwora z filmu grozy.

Badania nad osobowością rekinów nie są tylko ciekawostką. To element większej zmiany w nauce: od patrzenia na zwierzęta jak na zestaw instynktów w stronę patrzenia na nie jak na jednostki z własnym „stylem bycia”. W przypadku tych morskich drapieżników ta zmiana może mieć realne skutki – od lepiej zaprojektowanych plaż po skuteczniejsze programy ochrony oceanów.