Rekin też ma charakter: zaskakujące badania nad osobowością drapieżników

Rekin jako nieśmiały introwertyk?

Brzmi absurdalnie, a jednak najnowsze badania pokazują, że te drapieżniki mają własne, bardzo różne charaktery.

Przez lata kino i media zrobiły z rekinów bezduszne maszyny do zabijania. Naukowcy coraz głośniej mówią jednak, że obraz znany z filmów ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Zamiast jednego „uniwersalnego potwora” widzimy całą paletę osobowości – od ostrożnych lękowców po odważniejsze, pewne siebie osobniki.

Strach przed rekinami ma nawet własną nazwę

Niechęć do tych zwierząt jest tak silna, że doczekała się terminu medycznego – sélacofobia. To intensywny, często irracjonalny lęk przed rekinami, który potęgują obrazy z filmów katastroficznych i doniesienia o atakach. W naszej głowie powstała więc prosta historia: rekin równa się śmiertelne zagrożenie.

Przeczytaj również: Ostatni z ostatnich: 10 skrajnie rzadkich zwierząt naszej planety

Rzeczywistość wygląda bardziej skomplikowanie. Ataki się zdarzają, ale w skali globalnej są skrajnie rzadkie. Naukowcy próbują dziś zrozumieć, co tak naprawdę kieruje zachowaniem tych zwierząt i skąd biorą się różnice między osobnikami tego samego gatunku.

Rekin nie zachowuje się jak zaprogramowany robot. To zwierzę z indywidualnymi cechami charakteru, które wpływają na jego decyzje w morzu.

Czy rekin może być nieśmiały? Australijski eksperyment

Przełomowe badania nad osobowością rekinów przeprowadzono na młodych osobnikach rekina z Port Jackson, występującego u wybrzeży Australii. Zespół badawczy przyjrzał się siedemnastu młodym rekinom i sprawdzał, jak reagują na nowe sytuacje i stres.

Przeczytaj również: Szokujące odkrycie o rekinach: mają cechę, którą kojarzymy głównie z ludźmi

Test odwagi: wyjście z bezpiecznego schronienia

W pierwszym etapie naukowcy sprawdzali coś, co można porównać do ludzkiej śmiałości. Każdego rekina umieszczono w specjalnym schronieniu w basenie. Zwierzę miało dwie minuty na oswojenie się z otoczeniem, po czym otwierano ruchomą zasłonę wejściową.

Badacze mierzyli, ile czasu mija od otwarcia „drzwi” do momentu, kiedy rekin całkowicie opuszcza kryjówkę. Wyniki pokazały wyraźne różnice między osobnikami:

Przeczytaj również: Dlaczego kot wypluwa zbite „wałeczki”? Co dzieje się w jego brzuchu

• niektóre rekiny opuszczały schron w kilka chwil, jakby bez wahania,
• inne długo „zastanawiały się” w środku, poruszając się ostrożnie i podchodząc do wyjścia małymi krokami,
• były też osobniki, które niemal wcale nie chciały wyjść z bezpiecznego miejsca.

Tego typu zachowanie bardzo przypomina znane z psychologii pojęcie introwersji i ekstrawersji – jedne jednostki są bardziej eksplorujące i śmiałe, inne wolą bezpieczeństwo i mniejszą dawkę bodźców.

Test stresu: co robi rekin po trudnym przeżyciu

Drugi etap badań skupiał się na reakcji na stres. Naukowcy na krótko wyciągali rekina z wody, trzymając go przez minutę, a następnie ostrożnie umieszczali z powrotem w basenie. Dla morskiego zwierzęcia to silne, nieprzyjemne przeżycie.

Po takim zdarzeniu mierzono, jaką odległość każdy osobnik przepływa w określonym czasie. Te dane porównano z aktywnością z pierwszej części eksperymentu, kiedy nie wprowadzano żadnego stresora.

Stały poziom aktywności po stresie sugeruje opanowanie i „pewny siebie” charakter. Duży spadek ruchliwości wskazuje raczej na lękową, ostrożną osobowość.

Okazało się, że niektóre rekiny po powrocie do wody zachowywały się prawie tak samo jak przed wyciągnięciem – pływały dużo i odważnie badały basen. Inne wyraźnie „zamykały się w sobie”, stawały się wolniejsze i bardziej nieufne.

Osobowość rekinów: od lękowców po śmiałków

Analiza wyników obu testów ujawniła spójny schemat. Rekiny, które szybciej wychodziły ze schronienia, zwykle lepiej radziły sobie ze stresem. Te bardziej ostrożne, trzymające się bliżej kryjówki, po trudnym przeżyciu stawały się jeszcze mniej aktywne.

Ciekawie wyglądała też zależność między wielkością zwierzęcia a jego zachowaniem. Badacze zauważyli, że:

Większy rekin nie musi więc od razu oznaczać większego zagrożenia dla człowieka. Zależność „im masywniejszy, tym groźniejszy” zwyczajnie się tu nie sprawdza.

Czy charakter rekina wpływa na ryzyko ataku na człowieka?

Naukowcy podkreślają, że wyniki badań nad osobowością nie przekładają się wprost na liczbę ataków. Śmiały rekin nie musi być automatycznie agresywny wobec ludzi. Może po prostu częściej badać otoczenie, podpływać bliżej łodzi czy surferów, ale wciąż unikać bezpośredniego ataku.

Znaczenie ma nie tylko charakter konkretnego osobnika, lecz także:

• gatunek rekina i jego typowe zachowania łowieckie,
• rodzaj środowiska (np. wody przybrzeżne, otwarte morze, rafy),
• dostępność naturalnej ofiary,
• pora dnia oraz widoczność w wodzie,
• obecność ludzi wykonujących intensywne ruchy, np. pływaków czy surferów.

Badania nad osobowością pozwalają zrozumieć, dlaczego w tych samych warunkach jeden rekin zbliża się do człowieka śmielej, a inny trzyma dystans. To ważna wskazówka przy tworzeniu map ryzyka dla popularnych miejsc do kąpieli czy uprawiania sportów wodnych.

Zrozumienie charakteru różnych osobników może pomóc lepiej przewidywać, które obszary i sytuacje stwarzają większe ryzyko kontaktu z rekinem.

Dlaczego badania charakteru rekinów mogą nas uratować?

Lepsza wiedza o zachowaniu tych zwierząt to nie tylko ciekawostka dla biologów. To narzędzie, które może realnie zmniejszyć liczbę niebezpiecznych spotkań w morzu. Jeśli naukowcy ustalą, jakie kombinacje gatunku, środowiska i typu osobowości sprzyjają zbliżaniu się do ludzi, łatwiej będzie:

Co ciekawe, wiedza o osobowości poszczególnych osobników może też wspierać ochronę tych zwierząt. Rekiny, które często pojawiają się blisko plaż, bywają postrzegane jako „zagrożenie do usunięcia”. Jeśli zrozumiemy, że stoją za tym konkretne cechy charakteru, łatwiej będzie szukać innych metod zarządzania ryzykiem niż eliminacja.

Jak ten obraz ma się do filmowych potworów?

W kulturze masowej rekin pojawia się zwykle jako bezmyślna maszyna łowcza. Tymczasem badania pokazują, że to złożone zwierzę, które reaguje na bodźce bardzo różnie – trochę jak pies, który może być odważny, lękliwy, ciekawski lub ostrożny.

Dla ludzi oznacza to konieczność zmiany perspektywy. Zamiast traktować każde zwierzę w wodzie jak śmiertelne zagrożenie, warto spojrzeć na nie jak na dzikiego sąsiada, który ma własny temperament. Czasem ten temperament skłania do zbliżenia, czasem do ucieczki.

W praktyce najrozsądniejsze jest połączenie wiedzy naukowej z rozsądnym zachowaniem na plaży. Unikanie kąpieli o zmierzchu, niewchodzenie do wody w miejscach, gdzie intensywnie się łowi ryby, czy stosowanie się do zaleceń ratowników dramatycznie zmniejsza ryzyko spotkania z rekinem – niezależnie od tego, czy będzie to osobnik odważny, czy lękowy.

Nowe badania nad osobowością rekinów mogą więc przynieść podwójną korzyść. Z jednej strony pomagają ludziom czuć się bezpieczniej i mądrzej planować aktywności w morzu. Z drugiej – odsłaniają przed nami mniej oczywiste oblicze tych zwierząt, które coraz trudniej nazwać bezmyślnymi potworami. Rekin jako charakterystyczny indywidualista zamiast bezdusznego drapieżnika? Ten obraz zaczyna mieć mocne naukowe podstawy.