Ptaki wracają nad pola: zakaz groźnych pestycydów zaczyna działać

Francuskie pola przynoszą pierwsze pozytywne sygnały po latach niepokojących statystyk. Naukowcy z Fundacji na rzecz Badań nad Różnorodnością Biologiczną, kierowani przez Thomasa Perrota, przeanalizowali dane z niemal 2000 działek rolnych i odkryli, że populacje ptaków żywiących się owadami zaczynają się powoli odradzać po wprowadzeniu unijnego zakazu najbardziej toksycznych środków owadobójczych. To pierwsze tak wyraźne badanie łączące zakaz konkretnych pestycydów z zauważalną poprawą sytuacji ptaków w krajobrazie rolniczym.

Po latach alarmujących danych z Francji wreszcie pojawił się wyczekiwany sygnał: ptaki żywiące się owadami zaczynają nieznacznie odrabiać straty.

Zmiana nie jest spektakularna, ale zauważalna w liczbach i na mapach. Nowa analiza długoterminowych danych terenowych pokazuje, że po unijnym zakazie najbardziej toksycznych środków owadobójczych ptasie populacje na terenach rolniczych zaczęły ostrożnie rosnąć.

Co się zmieniło na francuskich polach po 2018 roku

W 2018 roku Unia Europejska wprowadziła zakaz stosowania najważniejszych środków z grupy neonikotynoidów, stosowanych od lat 90. głównie w uprawach rolniczych. Substancje te miały chronić rośliny przed szkodnikami, lecz przy okazji uderzały w całą resztę przyrody.

Wcześniej najczęściej mówiło się o pszczołach i innych zapylaczach. Teraz zespół kierowany przez Thomasa Perrota z francuskiej Fundacji na rzecz Badań nad Różnorodnością Biologiczną sprawdził, co stało się z ptakami, które polują na owady. Wyniki opublikowane w czasopiśmie Environmental Pollution pokazują, że po kilku latach od zakazu część gatunków owadożernych zaczyna się powoli odradzać.

Badacze po raz pierwszy tak wyraźnie połączyli zakaz konkretnych pestycydów z zauważalną poprawą sytuacji ptaków żyjących w krajobrazie rolniczym.

Imidaklopryd – cichy sprawca spadku liczby ptaków

W centrum analizy znalazł się imidaklopryd, jeden z najważniejszych neonikotynoidów stosowanych we Francji aż do wprowadzenia zakazu. Przez lata trafiał do gleb, wód powierzchniowych, a także do organizmów dżdżownic, gryzoni i ptaków. Nie tylko redukował liczbę owadów, którymi żywią się ptaki, ale też działał na nie toksycznie – zarówno w dawkach wysokich, jak i przy długotrwałej, niskiej ekspozycji.

Badanie objęło prawie 2 000 działek rolnych monitorowanych w ramach ogólnokrajowego programu liczenia ptaków lęgowych. Naukowcy porównali poziom ekspozycji na imidaklopryd z liczebnością poszczególnych gatunków w latach 2013–2022.

• przed zakazem – tam, gdzie notowano obecność tej substancji, liczebność ptaków owadożernych była średnio o ok. 12,7% niższa;
• po wprowadzeniu zakazu – różnica zmalała, ale nadal wynosiła około 9%.

W praktyce oznacza to, że szkodliwy wpływ imidakloprydu nie zniknął od razu wraz z zakazem. Cząsteczka ta utrzymuje się długo w środowisku, zwłaszcza w glebach i wodach, więc ptaki nadal odczuwają skutki wcześniejszych lat intensywnego stosowania.

Owadożerne reagują najmocniej, ziarnojady radzą sobie lepiej

Naukowcy przyjrzeli się łącznie 57 gatunkom ptaków na 1 983 stanowiskach rozsianych po całym kraju. Podzielili je na trzy grupy: owadożerne, ziarnojady oraz gatunki o bardziej urozmaiconym menu.

Najsilniejszy spadek liczebności odnotowano w grupie ptaków żywiących się głównie owadami, czyli tych najbardziej zależnych od bogatej bazy bezkręgowców.

Im większe było narażenie na imidaklopryd, tym mniejsza okazywała się liczba ptaków owadożernych na danym terenie – związek był niemal liniowy. Z kolei ziarnojady i gatunki „elastyczne” pokazywały znacznie słabszą lub zupełnie inną reakcję. W niektórych miejscach ich liczebność nawet chwilowo rosła przy średnich poziomach ekspozycji, co sugeruje bardziej złożone mechanizmy, związane na przykład ze zmianą struktury upraw.

Mapa Francji podzielona dietą ptaków

Analiza przestrzenna pokazuje wyraźne różnice regionalne. Ptaki owadożerne częściej występowały w centrum, na północnym zachodzie i na wschodzie kraju. Ziarnojady dominowały raczej na południu, gdzie krajobraz i struktura upraw różnią się od reszty kraju. Z tym wiążą się także inne praktyki stosowania środków chemicznych.

Znaczenie ma również kształt krajobrazu. Na terenach intensywnego rolnictwa, z wielkimi, jednolitymi polami, ubogim systemem miedz, zadrzewień i łąk, stężenie pestycydów bywa wyższe, a baza pokarmowa uboższa. Na obszarach bardziej mozaikowych, z rolnictwem ekologicznym lub ekstensywnym, ptaki mają większe szanse na przetrwanie.

Powolna poprawa po zakazie – dobre wieści z zastrzeżeniami

Choć od zakazu minęło dopiero kilka lat, dane wskazują na delikatne zmniejszenie różnicy między terenami silnie a słabiej narażonymi na imidaklopryd. M mówiąc prościej – miejsca, gdzie wcześniej ptaków owadożernych było wyraźnie mniej, zaczynają doganiać te bez silnej ekspozycji na ten środek.

Tempo tej zmiany wciąż pozostaje jednak bardzo skromne. Na części pól imidaklopryd wykrywa się w glebie i wodach kilka sezonów po zakończeniu stosowania. We Francji przez dwa kolejne lata zezwalano też wyjątkowo na użycie tej substancji w uprawie buraka cukrowego, co dodatkowo wydłużyło jej obecność w środowisku.

Badacze szacują, że pełniejsze odbudowanie populacji ptaków może zająć całe dekady, podobnie jak po odejściu od DDT w drugiej połowie XX wieku.

Na sytuację ptaków wpływa również szereg innych czynników: ocieplenie klimatu, utrata siedlisk, likwidacja łąk, a także rosnąca presja urbanizacji. Z tego powodu trudno przypisać wszystkie zaobserwowane zmiany wyłącznie jednemu pestycydowi, choć rola imidakloprydu w spadku liczebności owadożerców wydaje się bardzo wyraźna.

Nowy wskaźnik ostrzega: problem nie kończy się na jednym środku

Zespół Perrota zaproponował też nowy sposób mierzenia obciążenia środowiska chemią rolniczą – wskaźnik Total Applied Toxicity (TAT). Łączy on dane o ilości stosowanych preparatów z ich toksycznością dla różnych grup organizmów: owadów, ptaków czy organizmów wodnych.

Wyniki pokazują, że nawet po wycofaniu neonikotynoidów ogólny poziom toksycznego obciążenia ekosystemów rolniczych nadal pozostaje wysoki. W praktyce oznacza to, że zastąpienie jednych środków innymi często nie rozwiązuje problemu, tylko zmienia jego kształt.

Europa stawia cele, ale praktyka wciąż kuleje

Badanie dobrze wpisuje się w szerszy kontekst unijnej polityki „od pola do stołu”, która zakłada m.in. redukcję zużycia pestycydów o połowę do 2030 roku. Analiza autorów pokazuje, że regulacje mają realny wpływ na stan przyrody, lecz wdrażanie zmian idzie bardzo powoli.

Powody są podobne we wielu krajach:

• silna presja części przemysłu chemicznego i rolniczego;
• zróżnicowany poziom ambicji ekologicznych między państwami;
• komplikacje związane z dopuszczaniem nowych substancji na rynek;
• obawy rolników o spadek plonów przy ograniczeniu chemii.

Autorzy pracy podkreślają, że same zakazy nie wystarczą. Równolegle potrzebne są pieniądze i narzędzia dla rolników, którzy chcą przechodzić na bardziej zrównoważone modele produkcji – w tym rolnictwo agroekologiczne.

Jakie działania realnie pomagają ptakom na terenach rolniczych

Wnioski z francuskiego badania są cenne także dla Polski, gdzie intensywne rolnictwo również wywiera silną presję na ptaki. Wskazują kilka praktyk, które faktycznie poprawiają sytuację:

• utrzymywanie i odtwarzanie zadrzewień śródpolnych, oczek wodnych i miedz, które służą jako miejsca lęgowe i żerowiska;
• ograniczanie chemicznych środków ochrony roślin i nawozów, a także ich bardziej precyzyjne stosowanie;
• przechodzenie na płodozmian, uprawę mieszaną i większe zróżnicowanie krajobrazu rolnego;
• wspieranie gospodarstw ekologicznych i rolnictwa o niższym poziomie intensyfikacji;
• monitoring ptaków i owadów, który pozwala ocenić skuteczność kolejnych zmian.

Dla czytelnika może to brzmieć abstrakcyjnie, ale efekty bywają bardzo konkretne. Wystarczy kilka lat odtworzonej miedzy czy sadu z tradycyjnymi odmianami drzew, by na takim terenie znów pojawiły się szpaki, muchołówki czy pliszki. Bez owadów i bez urozmaiconej przestrzeni nie mają gdzie żerować ani gniazdować.

Dlaczego los ptaków powinien obchodzić także miasto

Ptasie populacje są wrażliwym wskaźnikiem kondycji szerszej przyrody. Gdy zaczynają spadać liczby pospolitych gatunków, to znak, że pod powierzchnią dzieje się coś poważnego: zanika życie w glebie, spada liczba owadów, ubożeją łąki i miedze. To wszystko w dłuższej perspektywie uderza również w rolnictwo, które potrzebuje zapylaczy, dżdżownic poprawiających strukturę gleby i naturalnych wrogów szkodników.

Delikatny wzrost liczebności ptaków owadożernych we Francji po wycofaniu neonikotynoidów pokazuje, że kierunek jest dobry, ale wymaga cierpliwości i konsekwencji. Każda decyzja o odejściu od najbardziej toksycznych środków i każda zostawiona przy polu kępa krzewów mogą wydawać się drobiazgiem. W długim szeregu takich małych kroków kryje się jednak szansa, że nad naszymi polami za kilka, kilkanaście lat znów zrobi się naprawdę głośno od ptasiego śpiewu.