Marsupiale „z zaświatów”. W Nowej Gwinei wróciły po 6 tys. lat

W gęstych lasach Nowej Gwinei zarejestrowano dwa gatunki małych torbaczy, które nauka uznawała za zniknięte od tysięcy lat.

Jeszcze niedawno znaliśmy je wyłącznie z fragmentów zębów znalezionych w jaskiniach. Teraz badacze pokazują zdjęcia żywych zwierząt i opisują ich zwyczaje, a cała historia staje się jednym z najbardziej zaskakujących przykładów nieoczekiwanego powrotu gatunków na mapę współczesnej fauny.

Marsupiale „wskrzeszone” po 6 tysiącach lat

W latach 90. XX wieku w zachodniej części Nowej Gwinei odkryto w jaskiniach skamieniałe zęby dwóch nieznanych wcześniej torbaczy. Datowanie wskazało, że najmłodsze szczątki mają około 6 tys. lat. Dla naukowców sprawa była jasna: oba gatunki nie przetrwały do naszych czasów.

Chodzi o dwa niewielkie ssaki nadrzewne: tak zwanego długopalczastego torbacza karłowatego (Dactylonax kambuayai) oraz lotnika o pierścieniowatej ogonie (Tous ayamaruensis). Przez dekady funkcjonowały w literaturze tylko jako nazwy przypisane do skamieniałości.

Przełom nastąpił, gdy w 2019 roku do badaczy trafiło pojedyncze zdjęcie żywego zwierzęcia z odległej części półwyspu Vogelkop w Papui indonezyjskiej. Fotografia była intrygująca, lecz niewystarczająca. Trzeba było kilku lat analiz, wypraw terenowych i porównań ze znanymi okazami kopalnymi.

Międzynarodowy zespół kierowany przez Tima Flannery’ego i Kristofera Helgena wykazał, że tajemnicze zwierzęta to te same gatunki, które do tej pory znaliśmy wyłącznie z kopalnych zębów sprzed 6 tys. lat.

Wyniki badań opublikowano w 2026 roku w specjalistycznym czasopiśmie naukowym. Dla biologów oznacza to dołączenie obu gatunków do grona tak zwanych „gatunków Łazarz” – organizmów, które po ogłoszeniu ich wymarłymi niespodziewanie pojawiają się w postaci żywych populacji.

Mikroskopijne torbacze o zadziwiających talentach

Torbacz wielkości jabłka z wyjątkowo długim palcem

Długopalczasty torbacz karłowaty waży około 200 gramów, mniej więcej tyle co przeciętne jabłko. To najmniejszy przedstawiciel grupy torbaczy określanych jako phalangerowate, typowych dla Australii i Nowej Gwinei.

Jego znak rozpoznawczy to czwarty palec na każdej przedniej łapie, nienaturalnie wydłużony i niezwykle sprawny. Zwierzę wsuwa go w mikroszczeliny w korze drzew, aby wyczuć larwy owadów, a następnie wydobyć je na powierzchnię. Przypomina to technikę stosowaną przez małpiatkę aye-aye z Madagaskaru, choć oba gatunki nie są blisko spokrewnione.

• waga około 200 g
• nadrzewny tryb życia w lasach deszczowych
• specjalistyczna dieta oparta głównie na owadach ukrytych pod korą
• brak bezpośredniej konkurencji z innymi gatunkami dzięki unikatowemu sposobowi żerowania

Taka specjalizacja żywieniowa pozwala mu korzystać z zasobów, po które inne zwierzęta sięgają rzadko lub wcale. Z punktu widzenia ekologii lasu to ważny „czyściciel” kory, ograniczający plagę owadów żerujących na drzewach.

Lotnik z pierścieniowatą ogonem i życiem w parze

Drugi „zmartwychwstały” gatunek, lotnik o pierścieniowatej ogonie, jest nieco większy. Waży około 300 gramów. Między przednimi a tylnymi kończynami rozpięta jest błona skórna, która działa jak miniaturowy spadochron. Dzięki niej zwierzę może sunąć z drzewa na drzewo, zamiast schodzić na ziemię.

Jego ogon pełni funkcję dodatkowej „ręki” – jest chwytny, owija się wokół gałęzi i lian, zapewniając stabilność podczas wspinaczki, a także podczas lądowania po ślizgu w powietrzu.

Lotnik o pierścieniowatej ogonie tworzy zazwyczaj trwałe pary i wychowuje jedno młode rocznie, co czyni go gatunkiem wyjątkowo wrażliwym na szybkie zmiany środowiska.

Co interesujące, dla biologów systematycznych ten gatunek ma znaczenie wyjątkowe: reprezentuje pierwszy nowy rodzaj torbacza opisany w Nowej Gwinei od końca lat 30. XX wieku. To sugeruje, że w gęstych, górskich lasach wyspy mogą wciąż kryć się formy życia, o których nauka nie ma pojęcia.

Wiedza rdzennych mieszkańców kontra „białe plamy” na mapie nauki

Choć w oczach zachodnich naukowców oba torbacze uchodziły za wymarłe, dla lokalnych społeczności ich istnienie nie było tajemnicą. Zwłaszcza lotnik z pierścieniowatą ogonem zajmuje ważne miejsce w tradycjach ludu Maybrat zamieszkującego półwysep Vogelkop.

Zwierzę uznaje się tam za istotę obdarzoną szczególnym znaczeniem, pojawia się w opowieściach i praktykach wychowawczych. Nie chodzi tylko o symbolikę – znajomość zwyczajów torbacza pomaga uczyć dzieci cierpliwości, spostrzegawczości i szacunku do lasu.

W pracach nad potwierdzeniem istnienia obu gatunków uczestniczyli przedstawiciele społeczności Tambrauw i Maybrat. Jedna z nich, badaczka pochodząca z ludu Maybrat, współpodpisała publikację naukową, wnosząc wiedzę terenową i znajomość lokalnych uwarunkowań. Bez tego wsparcia opisanie żywych torbaczy prawdopodobnie trwałoby znacznie dłużej albo w ogóle by się nie udało.

Dlaczego lokalizacja pozostaje tajemnicą

Naukowcy zdecydowali się nie ujawniać dokładnych współrzędnych miejsc, w których zaobserwowali oba gatunki. Lasy półwyspu Vogelkop są coraz częściej celem firm drzewnych i górniczych, a także nielegalnych handlarzy dzikimi zwierzętami. Informacja o występowaniu niezwykle rzadkich, efektownych torbaczy mogłaby stać się pretekstem do ich odłowu.

Zespół badawczy, w porozumieniu z lokalnymi społecznościami, woli milczenie niż ryzyko, że zwierzęta znów znikną, tym razem już nie tylko z literatury, ale z samej przyrody.

Według biologów oba gatunki trzeba traktować jako zagrożone wyginięciem. Ich siedliskiem są stare, pierwotne lasy, które ustępują miejsca plantacjom, drogom i infrastrukturze. Torbacze nie radzą sobie w krajobrazie pociętym wycinką i hałasem ciężkiego sprzętu.

Co oznacza ten powrót dla przyszłości lasów tropikalnych

Historia torbaczy z Nowej Gwinei ma większy ciężar niż tylko anegdota o „zwierzętach z zaświatów”. Pokazuje, jak łatwo nauka może uznać coś za utracone, jeśli dysponuje szczątkowymi danymi, i jak wiele zależy od terenowych badań prowadzonych z udziałem społeczności żyjących w bezpośrednim kontakcie z lasem.

Dla obrońców przyrody powrót tych gatunków staje się argumentem w rozmowach o ochronie starych lasów: skoro dwa „kopalne” torbacze przetrwały w trudno dostępnych dolinach i na stromych zboczach, możliwe, że podobnych niespodzianek kryje się więcej. Każde wycięte pasmo drzew zmniejsza szanse na poznanie takich form życia, zanim naprawdę znikną.

Z praktycznego punktu widzenia ważne są też konsekwencje dla zarządzania terenami. Uznanie obu gatunków za realnie istniejące, rzadkie i endemiczne może pomóc w tworzeniu obszarów chronionych, w których priorytetem będzie zachowanie ciągłości starych drzewostanów. Dla lokalnych społeczności to z kolei argument przeciw ekspansji przemysłowej w ich tradycyjnych rejonach.

Historia długopalczastego torbacza karłowatego i lotnika o pierścieniowatej ogonie dobrze pokazuje też, jak bardzo złożona jest współczesna bioróżnorodność. Nawet w czasach satelitów i dronów w tropikalnych lasach mogą żyć gatunki, które oficjalnie „nie istnieją”. Im większa presja gospodarcza na takie regiony, tym mniejsze szanse, że poznamy ich pełne bogactwo zanim zostanie bezpowrotnie uszczuplone.