Kolorowy gość z południa podbija Europę. Co oznacza jego przylot?

Na północ od Loary niebo nagle mieni się turkusem, żółcią i brązem. Coraz częściej widać tam ptaka, który wygląda jakby uciekł z tropików.

Ten spektakularny przybysz to żołna zwyczajna, nazywana też żołną z Europy – jeden z najbardziej kolorowych ptaków naszego kontynentu. Jej szybkie rozprzestrzenianie się na nowe tereny stało się czytelnym sygnałem zmian klimatycznych, a jednocześnie prawdziwą gratką dla obserwatorów przyrody.

Najbarwniejszy ptak Europy zmienia mapę swojego zasięgu

Jeszcze niedawno żołna uchodziła za typowego mieszkańca gorącego południa. Widywano ją głównie nad śródziemnomorskimi dolinami, na rozgrzanych piaskach i słonecznych zboczach. Teraz coraz częściej pojawia się ponad polami północnej Francji, w Bretanii, Normandii czy regionie Hauts-de-France. Dla ornitologów to nie jest pojedynczy incydent, lecz wyraźny trend.

Badania migracji prowadzone przez francuski urząd ds. bioróżnorodności pokazują, że ptak systematycznie przesuwa granicę swojego występowania. Co dekadę zasięg lęgowy przesuwa się o kilkadziesiąt kilometrów w górę mapy. To oznacza, że miejsca, w których wcześniej niemal nie notowano tego gatunku, dziś zaczynają gościć całe kolonie lęgowe.

Przeczytaj również: Czy kot może mieć Alzheimera? Naukowcy pokazują niepokojące dane

Żołna zwyczajna staje się żywym, ruchomym wskaźnikiem ocieplenia – wprost podąża za rosnącą temperaturą i pojawieniem się dużych owadów.

Jak wygląda żołna i po czym ją rozpoznać?

W locie żołna przypomina przelatującą błyskawicę. Z daleka widać intensywny turkus spodniej części ciała, żółtą plamę na gardle i ciepły, brązowawy grzbiet. Na głowie ma ciemny „maskujący” pas, który ciągnie się przez oko – dzięki niemu spojrzenie ptaka jeszcze mocniej przyciąga wzrok.

Dziób jest długi, cienki i lekko wygięty w dół. To precyzyjne narzędzie do łapania dużych owadów w powietrzu. Skrzydła są ostro zakończone, przez co sylwetka w locie przywodzi na myśl jaskółkę albo małego sokoła.

Przeczytaj również: Różowe kulki nad oczkiem wodnym? To nie dekoracja, lecz groźny sygnał

• Rozmiar: mniej więcej jak szpak, nieco smuklejsza sylwetka
• Kolory: turkus, żółty, brązowy i czarne akcenty
• Dziób: długi, zakrzywiony, przystosowany do chwytania owadów
• Lot: szybki, z nagłymi zwrotami, często nad polami i łąkami
• Ulubione miejsce odpoczynku: przewody elektryczne, gałęzie pojedynczych drzew, krawędzie skarp

Najlepsza pora na obserwację: krótki, intensywny sezon

W północnej części Francji żołny są najlepiej widoczne mniej więcej od połowy maja do końca lipca. To okres, w którym ptaki zakładają gniazda i karmią młode, więc prawie bez przerwy kursują między miejscem lęgu a terenami obfitującymi w owady.

Pierwszą wskazówką jest dźwięk. Charakterystyczne „pruup, pruup” przypomina miękki, toczący się gwizd. Słychać je przede wszystkim, gdy ptak leci nad osiedlem, wsią lub nad rzeką. Ten dźwięk często pojawia się zanim w ogóle zdążymy spojrzeć w górę.

Przeczytaj również: Dlaczego kot wypuszczany sam na dwór żyje krócej? Weterynarze ostrzegają

Usłyszysz krótki, miękki gwizd – podnieś wzrok. Jeśli nad polem krąży grupa barwnych ptaków ustawiających się na kablach, masz duże szanse, że to żołny.

Gdzie warto szukać żołny na nowych terenach

Żołny preferują miejsca z luźnym, piaszczystym podłożem, w którym łatwo wykopać nory lęgowe. Najczęściej są to:

• piaskowe skarpy i urwiska nadrzeczne
• nasłonecznione, strome zbocza z odsłoniętym piaskiem
• nieczynne żwirownie i dawne kopalnie piasku
• suche, otwarte doliny rzeczne i okolice mostów

W północnej Francji coraz częściej zgłaszane są obserwacje w starych wyrobiskach, gdzie przez lata nikt nie prowadził intensywnych prac. Właśnie takie miejsca, często traktowane jako „nieużytki”, okazują się idealne dla tego gatunku.

Dlaczego żołna przesuwa się na północ?

Przyczyna jest prosta: cieplejszy klimat i zmiana zachowania owadów. Żołna żywi się głównie dużymi, latającymi insektami – trzmielami, osami, ważkami, większymi muchami czy chrząszczami. Gdy wiosny i lata stają się cieplejsze również na bardziej północnych obszarach, cały cykl życiowy tych owadów przesuwa się w nowe miejsca.

Ptak podąża więc za swoim „powietrznym bufetem”. Dodatkowo okresy suche i gorące, które kiedyś kojarzyły się przede wszystkim z południem, coraz częściej występują także na północ od Loary. Gleba szybciej się nagrzewa, a to sprzyja inkubacji jaj w podziemnych korytarzach.

Do tego dochodzi jeszcze jeden element: ludzkie przekształcenia krajobrazu. Stare wyrobiska, odsłonięte skarpy drogowe czy niskie pionowe ścianki nad rzekami tworzą setki potencjalnych nowych miejsc gniazdowania. Jeśli tylko nikt nie zniszczy ściany w krytycznym momencie sezonu, ptaki potrafią z takiej lokalizacji korzystać przez lata.

Twoje zgłoszenie może zmienić mapę występowania

We Francji coraz więcej kolonii żołny odkrywają… zwykli spacerowicze. Przykładowo w departamencie Pas-de-Calais jedna z mieszkanek, przyzwyczajona do obserwacji sikor przy karmniku, zauważyła grupę niezwykle barwnych ptaków nurkujących nad dawną piaskownią. Zgłosiła obserwację lokalnej organizacji ornitologicznej, która po weryfikacji potwierdziła istnienie nowej kolonii lęgowej.

Takie historie pokazują, że pojedynczy sygnał od amatora potrafi w praktyce zmienić dane naukowe. Dlatego francuskie stowarzyszenia zachęcają, aby każdy, kto zauważy żołnę, zanotował szczegóły i przekazał informacje dalej.

Miejsce, data, godzina, liczba ptaków i krótki opis zachowania – tyle wystarczy, by specjaliści mogli uzupełnić mapę występowania gatunku.

Jak zgłaszać obserwacje i czego unikać

We Francji działa sieć organizacji ornitologicznych oraz serwisów internetowych, które przyjmują zgłoszenia od mieszkańców. Obserwator proszony jest zazwyczaj o:

• dokładne określenie lokalizacji (np. w oparciu o mapę lub współrzędne z telefonu)
• opis środowiska: skarpa, pole, wyrobisko, nadrzeczna łąka
• określenie liczby ptaków i ich zachowania, np. krążenie nad skarpą, wlatywanie w ścianę piasku, siedzenie na przewodach
• dołączenie zdjęcia lub krótkiego nagrania głosu, jeśli jest taka możliwość

Specjaliści podkreślają natomiast, by w okresie lęgowym nie upubliczniać dokładnych współrzędnych kolonii. Zbyt duży ruch ludzi w pobliżu skarp może prowadzić do płoszenia ptaków albo do przypadkowego zadeptania lub osunięcia się fragmentu ściany, w której znajdują się nory.

Co obecność żołny mówi o przyszłości przyrody w Europie?

Przemieszczanie się kolorowego gatunku na północ brzmi na pierwszy rzut oka jak dobra wiadomość – to przecież dodatkowy, efektowny element lokalnego krajobrazu. Równocześnie stanowi czytelny sygnał, że dotychczas znany układ przyrody szybko się zmienia.

Za żołną mogą zacząć przesuwać się kolejne gatunki ciepłolubne. Część obecnej fauny będzie musiała się do nich dostosować lub ustąpić im miejsca. Zmieni się też presja na populacje owadów, bo nowi ptasi „łowcy” dołączą do już obecnych. Dla rolników czy właścicieli sadów może to oznaczać inną strukturę szkodników i naturalnych sprzymierzeńców.

Warto więc patrzeć na żołnę nie tylko jak na efektowny obiekt do sfotografowania, ale też jak na żywy termometr. Wskazuje on, że granice między „południem” a „północą” w przyrodzie przestają być tak oczywiste jak kiedyś. Coraz więcej tego typu sygnałów pojawia się w różnych zakątkach Europy, a dane zebrane przez zwykłych obserwatorów stają się cennym uzupełnieniem badań naukowych.

Dla osób interesujących się naturą to także dobra okazja, by lepiej poznać własną okolicę. Obserwacja żołny wymaga chwili ciszy, spojrzenia w górę, przyjrzenia się skarpom czy rzekom, które zwykle mijamy w drodze do pracy. Taka zmiana perspektywy często prowadzi do kolejnych zauważonych gatunków – od jaskółek brzegówek po rzadkie ważki – i pomaga zrozumieć, że nawet pozornie zwyczajne krajobrazy kryją znacznie więcej życia, niż widać na pierwszy rzut oka.