Jeże słyszą to, czego my nie słyszymy. Naukowcy chcą wykorzystać to, by uratować je przed drogami

Nowe badania nad słuchem jeży pokazują, że te niepozorne ssaki odbierają dźwięki, których człowiek w ogóle nie rejestruje. To otwiera drogę do stworzenia systemów ostrzegawczych, które mogą zatrzymać część tragedii dziejących się każdej nocy na drogach Europy.

Jeż – ulubieniec ogrodów, który znika z krajobrazu

Jeż europejski uchodzi za jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzikich zwierząt na naszym kontynencie. Wiele osób widuje go w ogrodzie, słyszy jego charakterystyczne pochrapywanie o zmierzchu, albo zauważa ciemny, kolczasty kontur przesuwający się po trawniku.

Za tą sympatyczną fasadą kryje się jednak ponury obraz. W wielu krajach Europy liczebność jeży spada w szybkim tempie. Gatunek trafił już na europejską listę zagrożonych – nie jest jeszcze skrajnie rzadki, ale sygnał ostrzegawczy jest bardzo wyraźny. Biolodzy próbują zrozumieć, jakie czynniki najbardziej uderzają w te zwierzęta i gdzie można realnie zadziałać.

Szacunki z różnych państw wskazują, że każdego roku na drogach giną ogromne liczby jeży, a w skrajnych analizach mówi się nawet o tym, że co trzeci osobnik może kończyć życie pod kołami samochodu.

Dla tak małego, powoli rozmnażającego się ssaka to kolosalna strata. Jeśli nic się nie zmieni, znany z dziecięcych książek „kolczasty sąsiad z ogródka” może stać się coraz rzadszym widokiem.

Przeczytaj również: Znane głosy przyspieszają rozmowę: jak zebry astryldowe reagują na „swoich”

Dlaczego jeże tak często giną pod kołami

Jeże doskonale radziły sobie z naturalnymi zagrożeniami. Ich główna strategia obrony ewoluowała po to, by zmylić drapieżniki polujące nocą na ruch. Zwierzę zastyga, ocenia sytuację, a dopiero później ucieka albo zwija się w kolczastą kulę.

W starciu z szybkim autem ta taktyka nie ma szans. Jeż, który zamarza w miejscu na środku jezdni, daje kierowcy minimalne pole manewru. Do tego dochodzi lęk przed odkrytym terenem – zwierzę często nie biegnie na oślep, tylko dalej „analizuje zagrożenie”, podczas gdy samochód już jest kilka metrów od niego.

Przeczytaj również: Dlaczego kot wypuszczany sam na dwór żyje krócej? Weterynarze ostrzegają

Drogi to nie tylko bezpośrednie zderzenia. Asfaltowe pasy przecinają terytoria jeży na kawałki. Trudniej znaleźć partnera, zmienić obszar żerowania czy przenieść się w bezpieczniejsze miejsce. Gdy dodamy do tego:

• szczelne ogrodzenia wokół działek,
• intensywną, „wygładzoną” rolniczo przestrzeń bez kryjówek,
• powszechne użycie pestycydów w ogrodach,
• kosiarki spalinowe i robotyczne pracujące nocą,

staje się jasne, że problem nie tkwi w „głupim zachowaniu” jeży. Źródłem kłopotów jest gęsta sieć ludzkich udogodnień, w którą te zwierzęta zostały wciśnięte bez żadnych szans na adaptację.

Przeczytaj również: Różowe kulki nad oczkiem wodnym? To nie dekoracja, lecz groźny sygnał

Czy dźwięk może stać się tarczą ochronną dla jeży?

Grupa badawcza z uniwersytetu w Oksfordzie postawiła sobie proste, a jednocześnie zaskakująco rzadko zadawane pytanie: co właściwie jeż słyszy? I czy da się ten zmysł wykorzystać, aby zawczasu ostrzec zwierzę przed niebezpieczeństwem drogi lub maszyną ogrodową?

Aby to sprawdzić, naukowcy zebrali zespół specjalistów od obrazowania medycznego, akustyki, zachowania zwierząt, a także lekarzy weterynarii znających się na znieczulaniu tych konkretnych ssaków. Bez wiedzy z wielu dziedzin nie dałoby się uczciwie ocenić zdolności słuchowych tak małego, nocnego gatunku.

Trójwymiarowy model ucha jeża

Pierwszy etap polegał na bardzo dokładnym prześwietleniu głowy jeża, który trafił do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt i został uśpiony ze względów dobrostanowych. Z wykorzystaniem wysokorozdzielczych mikroskanerów powstał trójwymiarowy model jego ucha środkowego i wewnętrznego.

Analiza pokazała kilka istotnych cech:

• kosteczki słuchowe są wyjątkowo małe i gęste,
• połączenie między błoną bębenkową a pierwszą kosteczką jest częściowo zespolone, co usztywnia cały układ,
• strzemiączko – najmniejsza kosteczka ucha – ma bardzo niewielkie rozmiary i masę,
• ślimak w uchu wewnętrznym jest krótki i zwarty.

Takie parametry sprzyjają przenoszeniu i analizie bardzo wysokich częstotliwości. Z podobnych mechanizmów korzystają na przykład nietoperze, które lokalizują otoczenie dzięki ultradźwiękom.

Budowa ucha jeża przypomina pod pewnymi względami zwierzęta wyspecjalizowane w słyszeniu ultradźwięków – od maleńkiego, lekkiego strzemiączka po kompaktowy ślimak nastawiony na drgania o dużej częstotliwości.

Sama anatomia nie wystarczy jednak, by stwierdzić, co zwierzę faktycznie odbiera. Trzeba było zmierzyć reakcję mózgu na konkretne dźwięki.

Jak zmierzyć, co słyszy jeż

Naukowcy przebadali słuch 20 dzikich jeży europejskich. Podczas krótkiej, lekkiej narkozy pod skórą zwierząt umieszczano malutkie elektrody. Rejestrowały one aktywność pnia mózgu podczas odtwarzania różnych tonów, o rozmaitej częstotliwości i głośności.

Jeśli sygnał dźwiękowy docierał do ucha i dalej do mózgu, na wykresach pojawiała się czytelna odpowiedź. Po zakończeniu badań, gdy zwierzęta całkowicie wybudziły się ze znieczulenia, mogły wrócić do środowiska naturalnego już następnego wieczoru.

Wynik zaskoczył nawet część badaczy. Okazało się, że jeże słyszą w zakresie mniej więcej od 4 kHz aż do co najmniej 85 kHz, przy czym największa czułość wypada w okolicach 40 kHz. Dla porównania – górna granica słyszenia przeciętnego człowieka to około 20 kHz.

Jeże odbierają dźwięki, które są całkowicie niesłyszalne nie tylko dla ludzi, ale też dla wielu zwierząt domowych, w tym psów i kotów.

Ta jedna informacja tworzy nową możliwość: można zaprojektować urządzenia, które wysyłają sygnał tylko dla jeży – niezauważalny dla człowieka, nieprzeszkadzający zwierzętom domowym, a bardzo wyraźny dla małego kolczastego przechodnia.

Jak może wyglądać „ultradźwiękowy” system ratunkowy dla jeży

Badacze widzą kilka potencjalnych zastosowań wyników tych badań. W teorii na razie, ale z dużą szansą na praktyczne wdrożenie w najbliższych latach.

Wyobraźmy sobie ogród, w którym robotyczna kosiarka nie rusza w nocy w kompletnej ciszy, lecz tuż przed sobą wysyła ultradźwiękowy „sygnał uprzedzający”. Jeż słyszy go na tyle wcześnie, by opuścić teren. Człowiek nic nie słyszy, pies spokojnie śpi, a ryzyko tragicznego spotkania znika.

Pytania, na które naukowcy muszą jeszcze odpowiedzieć

Choć kierunek rozwoju takich rozwiązań wygląda obiecująco, badający temat otwarcie przyznają, że lista wątpliwości jest spora. W praktyce trzeba będzie sprawdzić między innymi:

• jakie dokładnie częstotliwości i wzory dźwięku są dla jeża najbardziej odstraszające,
• czy zwierzę przyzwyczaja się po jakimś czasie do stałego sygnału i przestaje na niego reagować,
• na jaką odległość realnie sięga skuteczny ultradźwięk w różnych warunkach (wiatr, roślinność, zabudowa),
• czy takie systemy nie wpłyną negatywnie na inne nocne gatunki, na przykład nietoperze.

To wszystko wymaga kolejnych eksperymentów terenowych i współpracy z inżynierami. Naukowcy sugerują, że mocnym sprzymierzeńcem mogłaby stać się branża motoryzacyjna, która już dziś inwestuje ogromne środki w technologie bezpieczeństwa – od kamer po radary w nowych autach.

Co zwykły właściciel ogrodu może zrobić już dziś

Na efekty zaawansowanych badań akustycznych trzeba będzie jeszcze poczekać, ale ochronę jeży można wzmocnić od ręki, bez specjalistycznego sprzętu. Organizacje przyrodnicze od lat przypominają o kilku prostych krokach:

• pozostawienie w ogrodzeniu niewielkiej przerwy, przez którą jeż przejdzie między działkami,
• rezygnacja z nocnego koszenia i ustawianie kosiarki – także robotycznej – tylko na godziny dzienne,
• ograniczenie chemii ogrodowej, szczególnie środków na ślimaki i owady, które są pokarmem jeży,
• pozostawianie w jednym rogu ogrodu nieco „bałaganu” – sterty liści, gałęzi, gęstych krzaków, gdzie zwierzę znajdzie kryjówkę,
• ostrożna jazda nocą po drogach lokalnych i wypatrywanie małych, ciemnych sylwetek na asfalcie.

Takie zmiany nie wymagają dużych pieniędzy ani specjalistycznej wiedzy, a dla jeża mogą oznaczać różnicę między życiem a śmiercią. Gdy w przyszłości pojawią się inteligentne systemy ultradźwiękowe, połączą się z tymi prostymi praktykami w coś w rodzaju „sieci bezpieczeństwa” rozciągniętej wokół naszych osiedli i miasteczek.

Dlaczego słuch jest tak ważny dla nocnego wędrowcy

Jeż prowadzi aktywność głównie po zmroku. W takich warunkach oczy schodzą na drugi plan, a ogromną rolę przejmuje słuch i węch. Szeroki zakres częstotliwości, który potrafi wychwycić, najprawdopodobniej pomaga mu lokalizować drobne ofiary w ściółce, rozpoznawać innych przedstawicieli swojego gatunku oraz unikać drapieżników.

Ultrasoniczne sygnały kojarzą się nam głównie z zaawansowaną elektroniką, ale dla wielu gatunków to naturalny „kanał komunikacji” – tyle że niewidoczny dla ludzkich zmysłów. Gdy biolodzy uczą się go wykorzystywać, wchodzą w przestrzeń, gdzie technologia może w końcu przestać działać tylko przeciwko przyrodzie i zacząć ją wspierać.

Zrozumienie, jak jeż słyszy, zmienia sposób myślenia o ochronie tego zwierzęcia. Zamiast próbować „przystosować” jeża do naszych aut i maszyn, można zacząć dostosowywać infrastrukturę do jego naturalnych możliwości. To przykład, jak wiedza o jednym, niepozornym ssaku może przełożyć się na bardzo konkretne, techniczne rozwiązania w naszych miastach i ogrodach.