Inwazyjny szerszeń z Azji ma zaskakujący słaby punkt. Czas działać

Europa stoi przed nowym zagrożeniem – inwazyjny szerszeń azjatycki błyskawicznie podbija kolejne kraje, siejąc postrach w pasiekach. Ten drapieżnik przybyły z Dalekiego Wniosku już opanował Francję i zmierza w stronę Polski. Co gorsza, niszczy nie tylko pszczoły, ale całe rolnictwo, bo bez zapylaczy plony spadają, a ceny żywności rosną. Mam jednak dobrą wiadomość: przyroda dała nam krótkie, ale kluczowe okno czasowe, gdy ten groźny przeciwnik jest niemal bezbronny.

Nowy, groźny dla pszczół szerszeń z Azji rozprzestrzenia się błyskawicznie po Europie, ale wiosną na krótko staje się wyjątkowo łatwym celem.

Eksperci od owadów alarmują: wystarczy wyeliminować jedną królową tego gatunku, żeby zablokować powstanie całej przyszłej kolonii, liczącej nawet kilka tysięcy osobników. Okno, w którym można to zrobić skutecznie i w miarę prosto, trwa tylko kilka tygodni w roku.

Nowy drapieżnik w Europie: dlaczego szerszeń z Azji budzi taki lęk

Szerszeń azjatycki, oznaczany naukowo jako Vespa velutina, przybył do Europy stosunkowo niedawno, prawdopodobnie w transporcie towarów z Dalekiego Wschodu. W krótkim czasie opanował niemal całe terytorium Francji, a jego obecność od kilku lat notuje się także w innych krajach europejskich. Specjaliści zakładają, że to tylko kwestia czasu, kiedy presja pojawi się szerzej również w Polsce.

Ten gatunek szczególnie mocno uderza w pszczoły miodne. Dorosłe osobniki patrolują okolice uli i chwytają pojedyncze pszczoły w locie. Jedna sztuka potrafi dziennie zabić kilkadziesiąt owadów zapylających, a pełna kolonia jest w stanie w ciągu kilku tygodni doszczętnie osłabić lub zniszczyć cały pasieczysko. Straty liczy się nie tylko w tonach miodu, ale też w kosztach zapylania sadów, upraw warzyw i roślin oleistych.

Według danych z Francji jedna piąta strat w pasiekach w ostatnich latach była związana bezpośrednio z szerszeniem azjatyckim.

Dla przeciętnego mieszkańca Europy problem nie kończy się na mniejszej ilości miodu. Osłabienie pszczół i dzikich zapylaczy uderza w całe rolnictwo, wpływa na plony i ceny żywności. Ten owad stał się więc realnym zagrożeniem gospodarczym, a nie tylko uciążliwym intruzem na pikniku.

Kluczowy moment: samotna królowa bez armii

Cała siła kolonii szerszeni bierze się z jednej samicy – królowej założycielki. W ciągu sezonu to ona rozpoczyna budowę gniazda, składa jaja, a później dyktuje tempo rozwoju całej społeczności. Bez niej nie powstanie ani jedno stabilne gniazdo.

Wiosną ta królowa wychodzi z zimowego odrętwienia. Przez kilka miesięcy zimowała samotnie, bez zapasów i ochrony. Gdy robi się cieplej, zwykle od lutego do maja, musi znaleźć:

• miejsce na pierwsze, małe gniazdo,
• źródło pożywienia,
• schronienie przed deszczem i wiatrem.

W tym momencie nie ma jeszcze żadnych robotnic, które by ją broniły czy zdobywały pokarm. Sama wyszukuje lokalizację, sama buduje pierwsze komórki z papierowej masy, sama też karmi pierwsze larwy. Dopiero gdy wyrosną pierwsze robotnice, kolonia zaczyna nabierać tempa. Wtedy ingerencja staje się znacznie trudniejsza i bardziej niebezpieczna.

Złapanie jednej królowej na wiosnę oznacza zablokowanie pojawienia się nawet około 3 tysięcy dorosłych szerszeni w końcówce sezonu.

Szacunki z terenów, gdzie gatunek zadomowił się najmocniej, pokazują, że pojedyncze gniazdo w szczycie rozwoju może wyprodukować od kilku do kilkunastu tysięcy osobników. Co gorsza, z takiej kolonii wywodzi się dziesiątki nowych królowych, które kolejnej wiosny zakładają własne gniazda. Jeśli jedną wiosenną królową uda się wyeliminować, blokuje się powstanie także wielu przyszłych kolonii.

Kiedy i gdzie szukać królowej szerszenia azjatyckiego

Aktywność królowych startuje wraz z pierwszymi cieplejszymi tygodniami. Seria słonecznych dni z temperaturą powyżej 12–14 stopni powoduje, że owady intensywnie wylatują w teren. To właśnie wtedy najłatwiej je zaobserwować, a także ukierunkować działania na ich przechwycenie.

Najbardziej aktywny okres

Królowa szczególnie często pojawia się w pobliżu:

• starych gniazd z poprzedniego sezonu,
• drzew i krzewów obficie kwitnących,
• pasiek i ogrodów z dużą liczbą owadów zapylających,
• zbiorników i oczek wodnych.

Pierwsze gniazdo ma rozmiar mniej więcej piłki tenisowej. Często wisi w spokojnych, osłoniętych miejscach: pod dachami wiat, w budkach lęgowych, w altanach, rzadziej w skrzynkach na listy czy w rogu garażu. Takie małe struktury łatwo przeoczyć, ale właśnie wtedy da się je najprościej usunąć, zanim staną się prawdziwą twierdzą.

Jak działać, żeby nie zaszkodzić pszczołom i innym pożytecznym owadom

W krajach mocno dotkniętych obecnością szerszenia azjatyckiego stosuje się różne formy wiosennego odławiania królowych. Klucz tkwi w tym, żeby odróżnić metody skuteczne od szkodliwych dla środowiska.

Czego nie robić w ogrodzie

Bardzo popularne, ale wysoce problematyczne są tzw. pułapki topielne z plastikowych butelek napełnionych słodkim płynem. Taki zestaw, pozostawiony bez kontroli, przyciąga dziesiątki gatunków owadów – w tym pszczoły, trzmiele i rzadkie gatunki dzikich zapylaczy.

Źle zaprojektowana pułapka przyciąga głównie owady pożyteczne. W rezultacie szkody przewyższają pożytki z odłowu pojedynczych szerszeni.

Specjaliści przestrzegają przed masowym wieszaniem przypadkowych butelek z piwem czy sokiem. Bez selektywnego wejścia i regularnej kontroli taka metoda zamienia się w cichy odkurzacz na cały owadzi świat w okolicy.

Bezpieczniejsze podejście do wiosennego odłowu

Jeśli lokalne władze lub związki pszczelarskie zalecają wiosenne wyłapywanie królowych, wskazują zwykle kilka zasad:

• stawianie pułapek tylko w rejonach realnego zagrożenia (np. w pobliżu pasiek),
• używanie konstrukcji ograniczających dostęp mniejszym owadom,
• regularne sprawdzanie zawartości i wypuszczanie gatunków pożytecznych,
• zdejmowanie pułapek poza okresem największej aktywności królowych.

W wielu miejscach lepsze efekty daje aktywne wyszukiwanie małych, wiosennych gniazd niż samo liczenie na szczęście w pułapkach. W praktyce oznacza to systematyczne oglądanie strychów, altan, budek dla ptaków, wiat śmietnikowych czy zabudowań gospodarczych od końca marca do maja.

Doświadczenia z Francji: kiedy lokalna mobilizacja działa

We Francji, gdzie szerszeń z Azji rozgościł się już na dobre, od kilku lat prowadzi się szeroko zakrojone działania. Rząd uruchomił tam plan koordynujący walkę z tym gatunkiem, określając zasady finansowania i współpracy między samorządami, strażą pożarną i organizacjami pszczelarskimi.

Dane z poszczególnych regionów pokazują dwie tendencje. Tam, gdzie reagowano chaotycznie i wyłącznie na zgłoszone duże gniazda, liczba interwencji z roku na rok rosła. W niektórych departamentach notowano skok nawet o połowę w ciągu jednego sezonu. Jednocześnie w gminach, które wprowadziły zorganizowany program wiosennego działania, sytuacja wygląda inaczej.

W miejscach, gdzie przez kilka kolejnych lat prowadzono skoordynowany odłów królowych i szybkie usuwanie małych gniazd, liczba kolonii potrafiła spaść niemal o połowę.

W praktyce oznacza to sieć mieszkańców informowanych o tym, jak rozpoznać gniazdo, kiedy je zgłaszać i kto zajmuje się bezpiecznym usunięciem. Tam, gdzie w akcję włączyły się szkoły, ogrodnicy i stowarzyszenia lokalne, efekty okazały się szczególnie wyraźne.

Co realnie może zrobić przeciętny właściciel domu lub ogrodu

Choć skala problemu wydaje się ogromna, rola pojedynczych osób jest zaskakująco duża. Kilka prostych nawyków wczesną wiosną może zaważyć na tym, czy w okolicy pojawi się nowe duże gniazdo.

• Regularnie oglądaj altany, garaże, strychy i budki dla ptaków w marcu, kwietniu i maju.
• Zwracaj uwagę na małe, kuliste gniazda wielkości piłki tenisowej – szczególnie pod zadaszeniami.
• Nie niszcz dużych struktur na własną rękę – kontaktuj się z wyspecjalizowanymi ekipami.
• Jeśli w twojej okolicy działają pszczelarze, zapytaj o lokalne zalecenia dotyczące szerszenia z Azji.
• Unikaj prowizorycznych pułapek, które mogą masowo zabijać inne owady.

Warto też nauczyć się odróżniać naszego rodzimego szerszenia od gatunku inwazyjnego. Rodzimy gatunek jest większy, ma jaśniejsze, żółto-czarne ubarwienie i pełni ważną rolę w ekosystemie, polując na muchy czy komary. Szerszeń azjatycki jest zwykle nieco mniejszy, ciemniejszy, z bardziej stonowanym, brunatnym odwłokiem i charakterystycznym, żółtym końcem odwłoka.

Dlaczego kilka tygodni wiosną może zaważyć na całym sezonie

Cała strategia walki z tym gatunkiem opiera się na prostym fakcie: kiedy kolonia już się rozbuduje, praktycznie każde gniazdo wymaga profesjonalnej interwencji. Jest wysoko, często ukryte, a tysiące robotnic bronią go wyjątkowo agresywnie. Działania ratunkowe są drogie, pochłaniają czas służb i niosą ryzyko użądleń dla ludzi w pobliżu.

Wiosenna faza „samotnej królowej” wygląda zupełnie inaczej. Owada da się schwytać lub unieszkodliwić znacznie łatwiej, gniazdo jest jeszcze małe, a ryzyko ataku ze strony większej liczby osobników praktycznie nie istnieje. Z punktu widzenia wysiłku i kosztów to najkorzystniejszy moment na działanie.

Z perspektywy polskiego czytelnika ten temat wydaje się na razie dość odległy, ale rosnąca liczba doniesień z krajów sąsiednich sugeruje, że przygotowanie się zawczasu ma sens. Dobrze opracowane procedury, wiedza mieszkańców i ścisła współpraca gmin z pszczelarzami sprawiają, że nowy drapieżnik staje się zarządzalnym kłopotem, a nie katastrofą dla zapylaczy i rolnictwa.