Historyczne nagranie spod lodów Antarktydy: naukowcy filmują tajemniczego rekina głębinowego

Na niemal pół kilometra pod powierzchnią lodowatego oceanu kamery badawcze zarejestrowały gościa, którego nikt się tam nie spodziewał.

W rejonie, który kojarzy się głównie z pingwinami i fokami, pojawił się zupełnie inny drapieżnik. Po raz pierwszy w historii naukowcy uchwycili na wideo rekina pływającego w wodach otaczających Antarktydę, w pobliżu Wysp Szetlandów Południowych. Oznacza to nie tylko sensację dla biologów morskich, ale też poważne przetasowanie w naszej wiedzy o życiu w głębinach.

Rekin pod lodem: co dokładnie udało się nagrać

Do nagrania doszło podczas ekspedycji badawczej prowadzonej przez zespół z centrum badań głębinowych Minderoo-UWA we współpracy z Inkfish Expeditions. Naukowcy opuszczali na dno specjalne zestawy: kamery wysokiej rozdzielczości oraz przymocowane do nich przynęty. Sprzęt spoczął na głębokości około 490 metrów, czyli w strefie prawie całkowitej ciemności, gdzie temperatura wody wynosi około 2°C.

Po kilku dniach pracy urządzeń badacze mieli do przejrzenia prawie 400 godzin materiału. Wśród ujęć spokojnie opadających resztek przynęty i typowych głębinowych ryb pojawiła się nagle masywna, wydłużona sylwetka. Rekin poruszał się powoli, prawie ospale, jakby nie robiło na nim wrażenia ekstremalne ciśnienie i wszechobecny chłód.

Pierwszy raz zarejestrowano rekina w wodach wokół Antarktydy, na głębokości blisko 490 metrów, przy temperaturze wody około 2°C.

Eksperci zidentyfikowali go jako przedstawiciela rodziny rekinów głębinowych z grupy Somniosidae, najpewniej tzw. rekina śpiącego z południa. To grupa znana z niezwykle wolnego trybu życia, ogromnej długowieczności i zamiłowania do zimnych, ciemnych stref oceanów.

Tajemniczy rekin śpiący – dinozaur współczesnych oceanów

Rekiny z rodziny Somniosidae często nazywa się „śpiącymi” ze względu na ich bardzo spokojny sposób pływania. Nie wykonują gwałtownych ruchów, nie ścigają ofiary w spektakularnych atakach. Raczej suną przez wodę jak cienie, oszczędzając energię w warunkach, gdzie każdy kaloryczny kęs ma znaczenie.

Do tej grupy należy m.in. słynny rekin polarny z północnych mórz, o którym badania sugerują, że może dożywać nawet kilkuset lat. Naukowcy podejrzewają, że jego krewni z południa mogą osiągać podobny wiek. Z tego powodu każde nowe nagranie takiego zwierzęcia traktują jak bezcenną wskazówkę w badaniach nad mechanizmami długowieczności kręgowców.

Dlaczego ten rekin to taki naukowy rarytas

Rodzina Somniosidae od lat sprawia biologom kłopot. Brakuje dobrych, współczesnych danych genetycznych. Wiele opisów pochodzi jeszcze z pierwszej połowy XX wieku, gdy metody badawcze wyglądały zupełnie inaczej niż dziś. Spory toczą się o to, ile faktycznie gatunków należy do tej grupy i jak je od siebie odróżniać.

Nagranie z rejonu Antarktydy może pomóc rozwikłać zagadkę taksonomiczną, z którą nauka zmaga się od blisko stu lat.

Jeśli uda się pozyskać próbki tkanek, naukowcy porównają DNA z innymi rekinami śpiącymi. To z kolei da szansę na uporządkowanie drzewka pokrewieństw – być może okaże się, że niektóre uznawane dotąd za osobne gatunki to ta sama forma, a inne przeciwnie, kryją w sobie większą różnorodność niż przypuszczano.

Czy rekiny od dawna pływają pod lodami Antarktydy?

Intuicyjnie można by założyć, że to pojedynczy „śmiałek”, który zapuścił się wyjątkowo daleko na południe. Zespół badaczy sugeruje coś wręcz odwrotnego. Rekin z nagrania wcale nie wygląda na przypadkowego gościa. Porusza się spokojnie, jak w dobrze znanym środowisku. Nic nie wskazuje na dezorientację czy typowe dla zabłąkanych osobników zachowania.

Naukowcy wysuwają hipotezę, że w tej części Oceanu Południowego żyje więcej takich rekinów, tylko skutecznie wymykają się obserwacjom. Znaczną część roku pokrywa ten rejon lód morski, ekspedycje są logistycznie trudne i kosztowne, a okna pogodowe bardzo krótkie. Po prostu rzadko kto ma okazję zajrzeć z kamerą tak głęboko pod antarktyczne wody.

Ciekawym wątkiem jest też sposób, w jaki rekin radzi sobie z temperaturą. Wiele ryb z rejonu Antarktydy ma białka działające jak naturalny płyn przeciw zamarzaniu w krwi. W przypadku tego drapieżnika wygląda na to, że korzysta raczej z warstw wody minimalnie cieplejszych niż ta tuż przy powierzchni, dzięki czemu nie musi aż tak ekstremalnie przystosowywać się na poziomie biochemii.

Co wyróżnia to nagranie na tle wcześniejszych obserwacji

Głębokie wody Antarktydy nadal pełne zagadek

Sam fakt, że w 2025 roku wciąż udaje się natrafić na tak zaskakujące zwierzę w tak znanym geograficznie rejonie, dobrze pokazuje, jak fragmentaryczna pozostaje nasza wiedza o głębinach. Rejon wokół Antarktydy długo traktowano głównie jako scenę dla badań klimatu, lodowców czy pingwinów. Ekosystemy w ciemnych warstwach wody kilkaset metrów pod powierzchnią wchodziły na radar naukowców znacznie rzadziej.

Nowe nagranie sugeruje, że łańcuchy pokarmowe pod antarktycznym lodem są znacznie bogatsze, niż wynikało to z dotychczasowych modeli.

Obecność dużego drapieżnika głębinowego oznacza, że niższe poziomy tego łańcucha – mniejsze ryby, bezkręgowce, organizmy padlinożerne – muszą tworzyć stabilną, dobrze funkcjonującą sieć. Bez tego rekin o tak spokojnym, powolnym trybie życia nie utrzymałby się tam przez dziesiątki, a może setki lat.

Jak takie badania w ogóle się przeprowadza

Ekspedycje w rejon Antarktydy wymagają miesięcy przygotowań. Trzeba zaplanować trasę statku, zabezpieczyć sprzęt przed mrozem, silnym wiatrem i falami, a także liczyć się z tym, że część urządzeń po prostu przepadnie w głębinach. W przypadku tej misji zespół postawił na stosunkowo prosty, ale skuteczny zestaw: stalowa rama, kamera, źródło światła i przynęta przyciągająca padlinożerne zwierzęta.

Badacze nie sterują takim sprzętem na żywo. Zestaw opada na dno, rejestruje wszystko w polu widzenia przez określony czas, a dopiero po jego zakończeniu jest wyciągany na powierzchnię. Dopiero wtedy zaczyna się żmudne oglądanie nagrań klatka po klatce. Nic dziwnego, że spektakularne momenty, takie jak wejście w kadr dużego rekina, bywają dla zespołów naukowych prawdziwą nagrodą za długie godziny pracy.

• Głębokość nagrania: ok. 490 metrów
• Temperatura wody: w przybliżeniu 2°C
• Czas materiałów do analizy: blisko 400 godzin
• Miejsce: okolice Wysp Szetlandów Południowych, ok. 120 km od Półwyspu Antarktycznego

Co dalej z badaniami rekinów głębinowych

Każde takie nagranie zwiększa presję na dokładniejsze mapowanie życia w oceanach. Rekiny śpiące znajdują się dość wysoko w łańcuchu pokarmowym, więc wszelkie zmiany w ich populacjach mogą sygnalizować głębsze zaburzenia w ekosystemie. W cieplejszych wodach wpływ człowieka łatwo połączyć z przełowieniem czy zanieczyszczeniem. W rejonie Antarktydy dochodzą do tego skutki szybkiego topnienia lodu, zmiany zasolenia i prądów morskich.

Badacze spodziewają się, że w kolejnych latach coraz więcej ekspedycji będzie korzystać z autonomicznych pojazdów głębinowych i zaawansowanej analizy wideo wspieranej przez AI. Dzięki temu łatwiej wyłapać rzadkie gatunki na długich nagraniach bez konieczności ręcznego oglądania każdej minuty materiału.

Dla laików rekin śpiący może wydawać się mało efektowny: powolny, bez ostrych zwrotów akcji znanych z filmów przyrodniczych. Dla biologów to jednak coś w rodzaju żywego archiwum ewolucji, które przetrwało w niemal niezmienionej formie w najbardziej surowych zakątkach planety. Im lepiej zrozumiemy, jak funkcjonuje w skrajnie zimnych, ciemnych głębinach, tym więcej dowiemy się nie tylko o samej Antarktydzie, ale też o odporności organizmów na zmiany środowiskowe.

W praktyce oznacza to nowe pytania: jak rekiny śpiące reagują na ocieplenie wód? Czy potrafią przestawić się na inne rejony, jeśli ich ulubione strefy temperaturowe przesuną się głębiej lub bliżej powierzchni? Czy ekstremalnie wolny tryb życia będzie ich atutem, czy raczej przeszkodą w gwałtownie zmieniających się warunkach? Odpowiedzi na te pytania mogą okazać się ważne nie tylko dla ochrony jednego tajemniczego drapieżnika, ale dla zrozumienia kondycji całego antarktycznego ekosystemu.