Gdzie dziś widać jeże? Nowa mapa pokazuje zaskakujące regiony

Choć jeże od lat kojarzą nam się z bliskim sąsiedztwem, ich obecność wcale nie jest już tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Francuscy pasjonaci i naukowcy postanowili przestać zgadywać i przez trzy lata skrupulatnie nanosić na mapę każde spotkanie z tym kolczastym ssakiem. Powstały w ten sposób obraz to nie tylko ciekawa statystyka, ale przede wszystkim ważny sygnał alarmowy dotyczący kondycji środowiska, w którym sami żyjemy.

Jeże coraz rzadziej przebiegają nam przed nosem, za to właśnie dorobiły się własnej, naukowej mapy obecności.

Co z niej wynika?

Badacze i miłośnicy przyrody przez trzy lata zbierali zgłoszenia z całej Francji, żeby sprawdzić, gdzie te kolczaste ssaki jeszcze dają radę, a gdzie znikają w oczach. Wynik ich pracy to pierwsza tak szczegółowa mapa występowania jeży, która sporo mówi o stanie krajobrazu, rolnictwa i naszych ogrodów.

Jeż: sympatyczny sąsiad, który po cichu znika

Jeż uchodzi za jedno z najbardziej lubianych dzikich zwierząt. Mały, niegroźny, trochę niezdarny, z charakterystycznie nastroszonymi kolcami – dokładne przeciwieństwo groźnego drapieżnika. W praktyce to wieczorny czyściciel ogrodów, który zjada ślimaki, owady i larwy, pomagając utrzymać równowagę w przyrodzie.

Przeczytaj również: Nowe dane: intensywne rolnictwo przyspiesza znikanie ptaków z naszych pól

Problem w tym, że populacja jeży w Europie kurczy się z roku na rok. Do głównych przyczyn należą:

• intensywne rolnictwo i chemia w polu, które ograniczają bazę pokarmową,
• rozbudowa dróg i rosnący ruch samochodowy,
• wycinanie żywopłotów i zarośli, gdzie jeże zwykle kryją się i zimują,
• wypadki w przydomowych ogrodach – kosiarki, roboty koszące, pułapki na gryzonie, głębokie studzienki czy oczka wodne bez wyjścia.

Jeż mierzy zwykle około 30 centymetrów długości, ma mniej więcej 15 centymetrów wysokości i waży do 1 kilograma przed zimowym snem. Ta miniaturowa postura sprawia, że łatwo go przeoczyć – dosłownie i w przenośni.

Trzyletni projekt: jak powstała mapa jeży

We Francji postanowiono sprawdzić, gdzie jeże faktycznie jeszcze występują, a gdzie tylko nam się wydaje, że „na pewno tu są”. Ogólnokrajowe stowarzyszenie ekologiczne uruchomiło kilka lat temu szeroko zakrojoną akcję zgłaszania obserwacji.

Przeczytaj również: Po 180 latach gigantyczne żółwie wracają na Galapagos. Wyspa odżywa

Program obywatelski zamiast tradycyjnej ankiety terenowej

Zamiast wysyłać w teren setki ekspertów, postawiono na prosty pomysł: zaangażować zwykłych ludzi. W ramach akcji uruchomiono internetową platformę, na której każdy mógł zanotować swoją obserwację jeża, podjąc miejsce i datę. Liczyły się zarówno zwierzęta żywe, jak i niestety martwe, znalezione przy drogach czy na poboczach.

W niektórych ogrodach pojawiły się też specjalne „tunele śladowe”. To niewielkie konstrukcje z kartką papieru w środku i tuszem, przez które przechodzi nocny gość. Gdy jeż zagląda do środka, zostawia charakterystyczne odciski łap. Dzięki temu można potwierdzić jego obecność, nawet jeżeli sam zwierzak zdążył już zniknąć w zaroślach.

Przeczytaj również: Gatunki kluczowe: cisi architekci natury, bez których wszystko się sypie

Od jednego departamentu do całego kraju

Początkowo akcja ruszyła lokalnie, w jednym z regionów wschodniej Francji. Projekt szybko się rozrósł i w kolejnym etapie objął całe państwo, a dane zaczęły spływać z rozmaitych miasteczek, wsi i przedmieść. Przez trzy lata zebrano tysiące zgłoszeń, które pozwoliły zbudować pierwszą tak gęstą siatkę informacji o jeżach.

Głównym celem mapy nie jest tylko ciekawostka, gdzie łatwiej wypatrzyć jeża, ale uchwycenie realnych zmian populacji i wskazanie rejonów, gdzie te zwierzęta wymagają pilniejszej ochrony.

Gdzie jeży jest najwięcej? Mapa zaskakuje

Po opracowaniu danych powstała szczegółowa mapa z nanoszonymi punktami obserwacji. Na pierwszy plan wyszły regiony położone w środkowo-wschodniej i północnej części Francji. Tam zgłoszeń było najwięcej, co sugeruje zarówno dużą obecność jeży, jak i wysoką aktywność lokalnych mieszkańców.

Silnie reprezentowane okazały się m.in. obszary o mozaikowym krajobrazie: mieszanka pól, lasów, niewielkich miasteczek i podmiejskich ogrodów. To właśnie taki teren najbardziej sprzyja tym małym ssakom – mogą tam znaleźć i kryjówki, i różnorodne źródła pokarmu.

Dużo sygnałów przyszło także z gęsto zaludnionych okolic stolicy oraz przemysłowej północy. Pokazuje to, że jeż wcale nie jest wyłącznie mieszkańcem sennej wsi. Radzi sobie również na terenach podmiejskich, o ile ma gdzie przejść przez ogrodzenia, schować się w krzakach i spokojnie przemieścić wzdłuż mniej ruchliwych ulic.

Tysiące zgłoszeń, tysiące jeżowych historii

W akcji udział wzięło ponad jedenaście tysięcy osób. To uczniowie, seniorzy, rodziny z dziećmi, a także właściciele dużych ogrodów i działek. Sam rok 2023 przyniósł ponad sześć i pół tysiąca obserwacji z całej Francji.

Za każdym zgłoszeniem kryje się krótkie spotkanie z dzikim zwierzakiem: jeż skulony przy krawężniku, przebiegający po zmierzchu przez trawnik, szukający owadów pod kompostownikiem, albo niestety potrącony na drodze. Dla badaczy wszystkie te dane są cenne, bo tworzą szerszy obraz sytuacji.

Tak duża liczba zgłoszeń pokazuje, że ludzie chcą mieć udział w ochronie przyrody, nawet jeśli sprowadza się to do krótkiej notatki w formularzu.

Jak samemu zgłosić jeża i dlaczego ma to sens

Choć francuska mapa dotyczy konkretnego kraju, sam model działania można bez trudu przenieść na inne państwa, w tym Polskę. Każdy, kto ma ogród, działkę albo po prostu wraca wieczorem pieszo do domu, może zostać „terenowym obserwatorem”.

Na co zwracać uwagę

Jeże są aktywne głównie nocą. Najłatwiej zauważyć je:

• wczesną wiosną, gdy kończą zimowy sen i szukają jedzenia,
• latem, w ciepłe wieczory, kiedy intensywnie żerują,
• na przełomie lata i jesieni, gdy budują zapasy tłuszczu przed kolejną hibernacją.

Warto notować miejsce, przybliżony czas, zachowanie zwierzęcia i – o ile to możliwe – stan zdrowia. W wielu krajach działają już portale obywatelskie, na których można wpisywać takie dane. Zdarza się, że podobne moduły pojawiają się też w aplikacjach miejskich poświęconych zieleni i dzikim zwierzętom.

Proste zmiany w ogrodzie, które pomagają jeżom

Mapa obecności jeży to jedno, a drugie to realna pomoc na poziomie pojedynczego ogrodu. Nawet kilka drobnych decyzji może zrobić różnicę:

• zostaw niski otwór w ogrodzeniu, by jeż mógł przejść do sąsiada,
• zamiast idealnie wyczyszczonego trawnika zostaw w kącie trochę liści i gałęzi – świetna kryjówka,
• korzystaj ostrożnie z robotów koszących, szczególnie po zmroku,
• przykryj głębokie studzienki i zabezpiecz pojemniki, z których jeż nie wyjdzie samodzielnie,
• jeśli dokarmiasz, podawaj karmę dla kotów lub psów i świeżą wodę, a nie mleko.

Co mówi o nas mapa jeży

Analiza takich danych to nie tylko opowieść o jednym gatunku. To także lustro, w którym odbija się sposób, w jaki urządzamy krajobraz. Tam, gdzie przeważa beton, monokultury i idealnie „wyczesane” trawniki, jeży jest mało. Tam, gdzie zostawia się choć odrobinę dzikiej przyrody, powstaje miejsce do życia dla wielu drobnych zwierząt – nie tylko tych kolczastych.

W praktyce każda nowa obserwacja poprawia jakość mapy i pozwala szybciej wychwycić niepokojące trendy. Jeśli w jakiejś okolicy zgłoszeń nagle ubywa, to sygnał, że warto bliżej przyjrzeć się zmianom w sposobie użytkowania terenu czy natężeniu ruchu drogowego. Dla miast oraz gmin to czytelna wskazówka, gdzie warto wprowadzić „korytarze” zieleni, uspokoić ruch albo zmienić sposób koszenia poboczy.

Jeż jest dobrym gatunkiem wskaźnikowym: potrzebuje zróżnicowanego, przyjaznego krajobrazu. Tam, gdzie sobie radzi, zwykle nieźle funkcjonują także inne drobne ssaki, ptaki śpiewające czy płazy. Dlatego mapa jego obecności to w praktyce mapa jakości całego przyrodniczego otoczenia, w którym na co dzień żyją ludzie.