El jilguero europeo Ave Roku 2026. Dlaczego ten kolorowy śpiewak stał się symbolem walki o zielone pola i miasta?

Niepozorny ptak z czerwonym „maską” na głowie nagle trafia na afisze kampanii ekologicznych i do języka polityków.

El jilguero europeo, czyli szczygieł zwyczajny, właśnie został ogłoszony „Ave del Año 2026” przez hiszpańską organizację SEO/BirdLife. Za tą z pozoru symboliczną decyzją kryje się bardzo konkretne przesłanie: bez zmian w rolnictwie i planowaniu miast nawet pospolite dziś gatunki mogą zacząć znikać szybciej, niż się spodziewamy.

Rekordowe głosowanie i nowy ambasador przyrody

SEO/BirdLife od 1988 roku co roku wybiera „Ptaka Roku” w Hiszpanii, żeby skupić uwagę opinii publicznej na kondycji ptaków i ich siedlisk. W edycji 2026 padł rekord frekwencji – oddano łącznie 11 515 głosów w otwartym, internetowym plebiscycie.

W finale spotkały się trzy gatunki: el jilguero europeo (szczygieł), alondra común (skowronek polny) oraz cormorán moñudo (kormoran czubaty). Wynik okazał się jednoznaczny.

Przeczytaj również: Czarna śmierć zabiła ludzi i… zubożyła przyrodę. Naukowcy tłumaczą, dlaczego

El jilguero europeo zdobył 6 519 głosów, czyli 56,61% wszystkich – ponad połowę uczestników plebiscytu wskazała właśnie jego jako symbol walki o „żywe pola i zielone miasta”.

Kormoran czubaty zebrał 2 524 głosy (21,92%), a skowronek polny 2 472 głosy (21,47%). Tak wyraźna przewaga pokazuje, że mieszkańcy Hiszpanii czują silną więź z najbardziej znanymi, „zwykłymi” ptakami spotykanymi tuż za oknem.

Kolorowy śpiewak, którego każdy zna z widzenia

Szczygieł (Carduelis carduelis) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków Europy. Ma czerwone „lusterko” na twarzy, czarne skrzydła z intensywną żółtą przepaską i brązowy grzbiet. Do tego dochodzi charakterystyczny, bogaty śpiew, dzięki któremu od wieków fascynuje ludzi.

Przeczytaj również: Na tej plaży znaleziono jedną z najrzadszych żółwi morskich. Walka z czasem

W Hiszpanii gatunek ten występuje niemal wszędzie – od Półwyspu Iberyjskiego po Baleary i Wyspy Kanaryjskie. Szacuje się, że krajowa populacja liczy około 14–15 milionów osobników. W europejskiej Czerwonej Liście Ptaków ma status „najmniejszej troski” (Least Concern).

Duża liczebność nie oznacza automatycznie bezpieczeństwa. Organizacje przyrodnicze ostrzegają, że przy obecnym modelu rolnictwa i chemizacji pól nawet pospolite gatunki mogą zanikać po cichu.

Dlaczego SEO/BirdLife wybrało właśnie gatunek „niezagrożony”?

Dotychczas w kampanii „Ave del Año” dominowały ptaki już wyraźnie zanikające lub związane z wyjątkowo cennymi siedliskami. Tegoroczny wybór idzie trochę pod prąd: szczygieł ma być „twarzą” szerszego problemu – kryzysu przyrody na terenach rolniczych oraz w coraz bardziej uszczelnionych, betonowych miastach.

Przeczytaj również: Goryle z Konga mają zaskakującą kulturę jedzenia. Naukowcy przecierają oczy

To ptak, którego widujemy na co dzień, więc jego ewentualny spadek liczebności społeczeństwo natychmiast zauważy. Taki „barometr” przyrody działa mocniej na wyobraźnię niż dane z raportów naukowych.

Niewidoczne zagrożenia: od klatek po pestycydy

Choć szczygieł oficjalnie nie figuruje na liście gatunków zagrożonych, mierzy się z całkiem konkretnymi ryzykami. SEO/BirdLife wskazuje przede wszystkim dwa czynniki: nielegalne odłowy oraz intensywną chemię w rolnictwie.

• nielegalne chwytanie ptaków na handel i do trzymania w klatkach,
• masowe stosowanie pestycydów i herbicydów w uprawach,
• ubogie, monokulturowe krajobrazy rolne,
• koszenie trawników i poboczy „na krótko” w miastach,
• utratę przestrzeni z dziką roślinnością nasienną.

Każdy z tych elementów z osobna wygląda niegroźnie. Razem tworzą gęstą sieć presji, która zmniejsza dostępność pożywienia, miejsc lęgowych i schronień. Ptaki nasienne, takie jak szczygieł, szczególnie mocno odczuwają zanik dzikich chwastów i przenawożonych, „wypalonych” pól.

Ptak, który łączy rolnika z mieszkańcem blokowiska

Jedną z przyczyn zwycięstwa szczygła w plebiscycie jest jego zdolność do łączenia dwóch bardzo różnych przestrzeni: wsi i miasta. W Hiszpanii to gatunek obecny zarówno w mozaice pól uprawnych, jak i na skwerach, w parkach, na obrzeżach osiedli.

Szczygieł stał się idealnym „pomostem” między debatą o przyszłości rolnictwa a dyskusją o zieleni w miastach – obu tych tematów nie da się już dłużej traktować osobno.

SEO/BirdLife zapowiada, że pod hasłem Ave del Año 2026 będzie prowadzić intensywną kampanię komunikacyjną i edukacyjną, adresowaną zarówno do rolników, jak i samorządów miejskich. Celem jest rozszerzenie formalnej ochrony gatunku – dziś chronią go wprost tylko dwa regiony: Aragón i La Rioja – oraz utrzymanie siedlisk, na których opiera się jego cykl życiowy.

Rolnictwo z przyrodą zamiast przeciwko niej

Ważnym elementem kampanii są trwające już projekty SEO/BirdLife, takie jak „Agroestepas Ibéricas” i model „Campos Vivos”. To inicjatywy skierowane do rolników uprawiających m.in. oliwki, zboża, winorośl, a także orzechy laskowe czy kasztany.

Organizacja proponuje konkretne rozwiązania, które pozwalają zwiększyć różnorodność biologiczną w gospodarstwach, a jednocześnie podniosą wartość rynkową produktów. Chodzi m.in. o utrzymywanie miedz, zadrzewień śródpolnych, pasów z dziką roślinnością czy ograniczanie chemicznych środków ochrony roślin.

SEO/BirdLife podkreśla, że „produkcja z bioróżnorodnością” nie musi oznaczać strat finansowych. Przeciwnie – daje produktom dodatkową wartość, rośnie też ich atrakcyjność dla konsumentów szukających żywności powstającej bez nadmiernej presji na środowisko.

Zielone miasta: mniej kosiarek, więcej kwiatów

Kampania na rzecz szczygła obejmuje również obszary miejskie. To właśnie tutaj wiele osób po raz pierwszy słyszy i widzi ten gatunek. SEO/BirdLife wskazuje kilka prostych zasad dla samorządów i zarządców zieleni, które poprawiają sytuację ptaków, nie generując ogromnych kosztów:

• rzadsze koszenie trawników i pasów przydrożnych,
• tworzenie „łąk kwietnych” z mieszanki rodzimych gatunków,
• wykorzystywanie nieużytków i pustych działek jako mikrosiedlisk,
• rezygnacja z intensywnego, czysto „estetycznego” przycinania krzewów.

Dla szczygła każde miasto może stać się mozaiką miniaturowych siedlisk: pas dzikich kwiatów przy przystanku, niekoszona skarpa, zadrzewiony skwer między blokami.

Takie decyzje wpływają nie tylko na ptaki. Większa ilość zieleni i kwitnących roślin łagodzi skutki upałów, poprawia retencję wody i jakość powietrza, a także obniża stres mieszkańców. Zielone miasto staje się bardziej odporne na kryzysy klimatyczne.

Spór o pestycydy i przyszłość europejskiej polityki

W tle kampanii „Ave del Año 2026” toczy się gorąca dyskusja na poziomie Unii Europejskiej. Komisja Europejska rozważa ograniczenie lub wycofanie części przepisów wynikających z unijnej strategii „Od pola do stołu”, będącej częścią European Green Deal.

Chodzi m.in. o cele dotyczące redukcji „niebezpiecznych pestycydów”, zakazu ich stosowania w strefach wrażliwych oraz promocji rolnictwa ekologicznego, rotacji upraw, metod biologicznych i rolnictwa regeneratywnego. SEO/BirdLife ostrzega, że cofnięcie tych działań uderzy bezpośrednio w takie gatunki jak szczygieł – żyjące na granicy pól, sadów i łąk.

Organizacja zamierza wykorzystać popularność kampanii wokół szczygła, aby przypomnieć unijnym decydentom, że rezygnacja z ograniczania chemii w rolnictwie może szybko przełożyć się na kolejne „ciche wiosny”, z mniejszą liczbą śpiewających ptaków.

Co z tego wynika dla Polski i dla zwykłego spacerowicza?

Choć kampania Ave del Año dotyczy Hiszpanii, jej przesłanie łatwo przełożyć na polskie realia. Szczygieł należy do najbardziej rozpoznawalnych ptaków również nad Wisłą – często żeruje na nasionach ostów, łopianów czy słoneczników w karmnikach. Problemy, o których mówią hiszpańscy ornitolodzy, w dużej mierze pokrywają się z tym, co obserwują polscy badacze: zanik miedz, intensywna chemizacja upraw, monokultury, „sterylnie” koszone miasta.

Przeciętny mieszkaniec miasta ma większy wpływ na los takich gatunków, niż się powszechnie uważa. Z pozoru drobne decyzje – jak wybór roślin w ogródku, sposób koszenia trawnika, dokarmianie ptaków nasionami, pozostawianie części ogrodu „nieuporządkowanej” – składają się na sieć mikrooaz, z których korzystają szczygły i dziesiątki innych gatunków.

Można wyobrazić sobie dwa scenariusze tej samej okolicy. W pierwszym wszystkie pobocza, skwery i ogródki przyblokowe są równo przycięte, trawa krótka jak dywan, krzewy formowane w bryły, a chwasty wyrywane natychmiast. W drugim część przestrzeni zostaje przeznaczona na dzikie zakątki: niekoszone pasy, łąki kwietne, nasadzenia rodzimych krzewów z owocami. W pierwszej okolicy śpiew szczygła pojawia się coraz rzadziej. W drugiej – ptaki mają co jeść i gdzie odpocząć, więc ludzie częściej słyszą ich głos, czasem nawet o świcie przy otwartym oknie.

Z perspektywy strategii ochrony przyrody szczygieł pełni dziś rolę „testera” jakości naszej codziennej przestrzeni. Jeżeli ptaki, które dotąd świetnie sobie radziły w krajobrazie rolniczym i miejskim, zaczynają wymagać tak intensywnej kampanii, to sygnał, że model gospodarowania przestrzenią doszedł do granic wytrzymałości ekosystemów. Utrzymanie śpiewu szczygła nad polami i parkami staje się więc nie tylko kwestią ochrony jednego gatunku, ale papierkiem lakmusowym tego, jak będziemy żyć i produkować żywność w nadchodzących dekadach.