Rak może zabić dwa razy więcej osób do 2050 roku. Oto dlaczego

Nowe prognozy onkologów nie pozostawiają złudzeń: liczba zgonów z powodu raka może w ciągu trzech dekad niemal się podwoić.

Jednocześnie medycyna dysponuje dziś terapiami, o których jeszcze dwadzieścia lat temu nawet się nie śniło. Wzrost zachorowań nie wynika z braku postępu, ale z mieszanki starzenia się populacji, złych nawyków i dramatycznych nierówności w dostępie do leczenia między bogatymi a biednymi krajami.

Rak dziś: 20 milionów nowych przypadków i prawie 10 milionów zgonów rocznie

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia w 2022 roku na całym świecie zdiagnozowano około 20 milionów nowych przypadków raka. Choroba zabiła w tym samym czasie 9,7 miliona osób. Statystyka jest brutalna: co piąty człowiek na Ziemi zachoruje w ciągu życia na nowotwór, a co dziewiąty umrze z tego powodu.

To nie są abstrakcyjne liczby. Około 54 miliony osób żyją obecnie z rozpoznaniem nowotworu postawionym w ciągu ostatnich pięciu lat. Dla systemów ochrony zdrowia oznacza to potężne obciążenie – od diagnostyki, przez wieloletnie terapie, po rehabilitację i opiekę paliatywną.

Przeczytaj również: Unikanie słońca może skracać życie jak nałogowe palenie

Najczęściej występują nowotwory:

• płuca – wciąż główna przyczyna zgonów onkologicznych, silnie związana z paleniem tytoniu, szczególnie w Azji,
• piersi – najczęstszy rak u kobiet, z rosnącą liczbą zachorowań, ale coraz lepszymi wynikami leczenia w krajach rozwiniętych,
• jelita grubego – powiązany z dietą, otyłością i stylem życia siedzącego.

Onkolodzy obserwują też niepokojący trend: nowotwory przestają być chorobą typową tylko dla osób w podeszłym wieku. Coraz częściej diagnozuje się je u ludzi po trzydziestce i czterdziestce. Dla wielu z nich oznacza to przerwane kariery, utratę dochodów, zmianę ról rodzinnych i ogromne obciążenie psychiczne.

Przeczytaj również: Viralny „hack” na sen pod lupą lekarzy. Czy zaklejanie ust jest bezpieczne?

Rak staje się jednym z głównych testów dla współczesnych systemów ochrony zdrowia – nie tylko medycznym, ale też ekonomicznym i społecznym.

Prognoza do 2050 roku: więcej zachorowań, jeszcze więcej zgonów

Międzynarodowy zespół badaczy, analizując trzy dekady danych, prognozuje dalszy, silny wzrost liczby diagnoz onkologicznych. Według ich szacunków w 2050 roku liczba nowych przypadków może sięgnąć 30,5 miliona rocznie, w porównaniu z około 18,5 miliona w 2023 roku.

Jeszcze bardziej alarmująco wygląda przewidywana liczba zgonów. Obecne analizy mówią o możliwym wzroście do 18,6 miliona zgonów rocznie do połowy stulecia. To niemal dwukrotnie więcej niż dziś.

Przeczytaj również: Nie chodzę już na siłownię: 10 prostych ćwiczeń w domu na 30 dni

Źródłem tych prognoz są analizy zespołu kierowanego przez specjalistę zdrowia publicznego Vikrama Niranjana, opisane m.in. w prestiżowym piśmie naukowym. Obraz, który się z nich wyłania, pokazuje nie tylko medyczne wyzwanie, ale też ogromne różnice między regionami globu.

Dlaczego rak tak przyspiesza: starzenie się, styl życia i nierówności

Starzejące się społeczeństwa to więcej nowotworów

Pierwszy element układanki jest dość oczywisty. Im dłużej żyjemy, tym większe ryzyko, że komórki zaczną dzielić się nieprawidłowo. W wielu krajach długość życia rośnie, więc rośnie też potencjalna liczba nowotworów. To rodzaj „kosztu ubocznego” postępu cywilizacyjnego.

Czynniki, których dałoby się uniknąć

Nie wszystko da się zrzucić na metrykę. Z szacunków z 2023 roku wynika, że aż około 42% zgonów onkologicznych było powiązanych z czynnikami, które można ograniczyć. Najczęściej wymienia się:

• palenie tytoniu i ekspozycję na dym papierosowy,
• nadmierne picie alkoholu,
• dietę bogatą w przetworzoną żywność, tłuszcze trans i czerwone mięso,
• otyłość i brak ruchu,
• zanieczyszczenie powietrza i środowiska,
• narażenie zawodowe na substancje rakotwórcze.

Paradoks polega na tym, że choć te czynniki od lat są dobrze opisane, ich skala w wielu regionach rośnie. Dotyczy to szczególnie krajów rozwijających się, gdzie rośnie konsumpcja, pojawia się szybka urbanizacja i zachodnie wzorce stylu życia, ale systemy ochrony zdrowia nie nadążają za zmianami.

Najbiedniejsze kraje płacą najwyższą cenę

Największe przyspieszenie liczby zachorowań ma dotknąć państwa o niskim wskaźniku rozwoju społecznego. Prognozy mówią o wzroście zachorowań na raka w tych regionach aż o 142% do 2050 roku. To efekt zarówno wzrostu populacji, jak i większej ekspozycji na czynniki ryzyka.

Dostęp do diagnostyki i leczenia pozostaje tam dramatycznie ograniczony. Dane Światowej Organizacji Zdrowia pokazują skalę nierówności na przykładzie raka piersi:

• w krajach bardzo biednych: na raka piersi choruje około 1 na 27 kobiet, umiera 1 na 48,
• w krajach bardzo rozwiniętych: choruje częściej, około 1 na 12 kobiet, lecz umiera znacznie mniej – 1 na 71.

Kobieta w bogatym kraju ma wyższe ryzyko diagnozy raka piersi, ale znacznie większą szansę przeżycia niż mieszkanka kraju o niskich dochodach.

Różnica nie wynika z innej biologii, lecz z dostępu do mammografii, szybkiej diagnostyki, nowoczesnych terapii, rekonstrukcji piersi i opieki onkopsychologicznej.

Co decyduje o przeżyciu: polityka zdrowotna, a nie tylko chemia i skalpel

Dostęp do leczenia podstawowego i zaawansowanego

Międzynarodowe ankiety przeprowadzone w 115 krajach pokazują, jak duże są braki w publicznym finansowaniu onkologii. Tylko około 39% państw zapewnia finansowanie podstawowego leczenia nowotworów w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Mniej niż jedna trzecia oferuje szeroki, systemowy dostęp do opieki paliatywnej, na przykład leczenia bólu czy wsparcia w ostatnich stadiach choroby.

Dostęp do kluczowych technologii też rozkłada się nierówno:

• radioterapia – około cztery razy częściej dostępna w krajach zamożnych niż w rozwijających się,
• przeszczep komórek macierzystych – nawet dwanaście razy częściej refundowany w systemach państw bogatych niż biednych.

W praktyce oznacza to, że pacjent w jednym kraju dostaje pełen pakiet szans: precyzyjną diagnostykę, radioterapię, leki celowane, immunoterapię. W innym – bywa, że ma dostęp tylko do chirurgii, czasem do podstawowej chemioterapii, często z dużym opóźnieniem.

Profilaktyka i wczesne wykrywanie zamiast wiecznej „gastronomii pożarów”

Eksperci są zgodni, że największy wpływ na odwrócenie trendu mogą mieć nie futurystyczne terapie, lecz sprawdzone działania populacyjne. Chodzi przede wszystkim o:

• rozszerzone programy badań przesiewowych (rak piersi, szyjki macicy, jelita grubego, rak płuca dla wybranych grup ryzyka),
• ostrą politykę antytytoniową: wysokie podatki, zakaz reklamy, ograniczenia miejsc palenia, pomoc w rzucaniu,
• regulacje dotyczące alkoholu – zwłaszcza reklamy i dostępności,
• politykę miejską i transportową zmniejszającą zanieczyszczenie powietrza,
• promowanie zdrowej diety i aktywności fizycznej już od najmłodszych lat.

Im później wykryty rak, tym droższe leczenie i niższe szanse na przeżycie – to jedna z nielicznych żelaznych zasad onkologii.

Najbliższe 25 lat jako test dla rządów i systemów ochrony zdrowia

Specjaliści zwracają uwagę, że nadchodzące ćwierćwiecze może przesądzić o tym, czy fala zachorowań zamieni się w trwałą katastrofę zdrowotną, czy da się ją wyhamować. Nowotwory nie są bowiem wyłącznie efektem mutacji w DNA. Pokazują też, jak funkcjonuje dana społeczność: czy dba o powietrze, jakie reguły rządzą rynkiem tytoniowym i alkoholowym, jak szybko reaguje podstawowa opieka zdrowotna.

W krajach rozwijających się wiele zależy od międzynarodowej współpracy: transferu technologii, szkoleń personelu, wsparcia w budowie infrastruktury radioterapeutycznej czy centrów diagnostycznych. Bez tego statystyki zgonów będą się rozjeżdżać jeszcze bardziej między bogatą Północą a biednym Południem.

Co to oznacza dla zwykłego człowieka

Dla pojedynczej osoby prognozy globalne brzmią abstrakcyjnie, ale przekładają się na konkretne wybory. Rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu, ruch, badania przesiewowe – to wszystko wydaje się oczywiste, lecz w masowej skali realnie zmienia krzywą zachorowań. W wielu krajach, w tym w Polsce, dostęp do części badań profilaktycznych jest darmowy, a mimo to frekwencja pozostaje niska.

Druga kwestia to częsta obawa przed diagnozą. Strach przed rakiem paradoksalnie bywa tak silny, że ludzie unikają badań, licząc, że „lepiej nie wiedzieć”. Dane z onkologii pokazują coś odwrotnego: im wcześniej choroba wychodzi na jaw, tym częściej da się ją wyleczyć lub przynajmniej na długo ujarzmić.

Nowe terapie a stare problemy

W ostatnich latach onkologia przeszła małą rewolucję: immunoterapia, terapie celowane, leczenie oparte na badaniach genetycznych guza. Dla części pacjentów oznacza to wydłużenie życia o całe lata, czasem powrót do aktywności zawodowej i rodzinnej.

Bez poprawy dostępu do podstawowej diagnostyki i leczenia, te przełomy dotrą jednak tylko do części świata. Rozjazd między tym, co możliwe w czołowych ośrodkach onkologicznych, a tym, co dostępne w przeciętnym szpitalu na globalnym Południu, może się jeszcze powiększyć.

Najbliższe dekady pokażą, czy rak stanie się chorobą, z którą większość społeczeństw nauczy się żyć i skutecznie ją leczyć, czy raczej symbolem nierówności cywilizacyjnych. Kierunek, w jakim pójdą polityki zdrowotne i profilaktyka, może mieć tu większe znaczenie niż sama liczba nowych leków w katalogach firm farmaceutycznych.