Poranna kawa i herbata a pamięć: duże badanie daje zaskakującą odpowiedź

Czy poranna kawa może być lekiem na pamięć? Naukowcy z prestiżowego pisma JAMA przez ponad cztery dekady śledzili zdrowie ponad 131 tysięcy osób, pytając o ich nawyki związane z piciem kawy i herbaty. Wyniki okazały się zaskakujące – umiarkowane spożycie napojów z kofeiną wiązało się z wolniejszym pogarszaniem się funkcji poznawczych i mniejszym ryzykiem demencji. To jednak nie jest automatyczne zaproszenie do nieograniczonego picia kawy.

Naukowcy przeanalizowali dane ponad 130 tysięcy osób śledzonych przez ponad cztery dekady. Zauważyli wyraźny związek między umiarkowanym piciem napojów z kofeiną a wolniejszym pogarszaniem się pamięci i mniejszym ryzykiem demencji. Jest jednak kilka istotnych „ale”, o których warto pamiętać.

Co dokładnie sprawdzali naukowcy

Badanie, o którym mowa, ukazało się w prestiżowym piśmie medycznym JAMA. To nie był krótki eksperyment, tylko długie, obserwacyjne śledzenie zdrowia uczestników. Wzięło w nim udział ponad 131 tysięcy osób, które na starcie miały najczęściej od 45 do 55 lat.

Przez 43 lata ochotnicy regularnie wypełniali ankiety dotyczące diety, ogólnego stanu zdrowia i stylu życia. Wśród pytań pojawiały się szczegółowe informacje o tym, jak często i w jakich ilościach piją:

• kawę zwykłą, z kofeiną,
• herbatę z kofeiną,
• kawę bezkofeinową.

Następnie badacze sprawdzali, ile z tych osób w kolejnych latach rozwinęło demencję, a także jak wypadały ich wyniki w testach sprawdzających pamięć i inne funkcje poznawcze.

Umiarkowane picie kawy lub herbaty z kofeiną wiązało się ze spowolnieniem spadku sprawności umysłowej i mniejszym ryzykiem demencji.

Ile kawy i herbaty sprzyja mózgowi

Najciekawsze wnioski dotyczą konkretnych ilości. Okazało się, że szczególnie korzystne były ilości uznawane za umiarkowane, czyli dalekie zarówno od abstynencji, jak i od picia „wiadrami”.

Uczestnicy, którzy mieścili się w tych widełkach, mieli też lepsze wyniki w wybranych testach pamięci i myślenia, a u siebie sami zgłaszali wolniejszy spadek sprawności intelektualnej wraz z wiekiem.

Dlaczego kofeina może mieć takie działanie

Naukowcy wskazują na kilka potencjalnych mechanizmów. Kawa i herbata zawierają nie tylko kofeinę, lecz także polifenole i inne związki bioaktywne. W badaniach laboratoryjnych wykazują one zdolność do:

• zmniejszania stanu zapalnego w organizmie,
• ochrony komórek nerwowych przed uszkodzeniami,
• korzystnego wpływu na naczynia krwionośne, w tym te w mózgu,
• poprawy przepływu krwi w mózgu.

Do tego dochodzi dobrze znany efekt pobudzający kofeiny. Lepsza koncentracja, większa czujność i szybsze reakcje na co dzień też mogą się przekładać na bardziej „wytrenowany” mózg w dłuższej perspektywie.

W analizie zwrócono uwagę, że kofeina wydaje się korzystna zarówno u osób z wysokim, jak i niskim genetycznym ryzykiem demencji.

Kawa bezkofeinowa nie daje tego samego efektu

Ciekawym wnioskiem badania jest brak podobnej ochrony w przypadku kawy bezkofeinowej. U osób sięgających głównie po taką wersję nie widać było wyraźnego zmniejszenia ryzyka demencji ani wyraźnego spowolnienia pogarszania się pamięci.

To sugeruje, że kluczowe może być właśnie działanie kofeiny, a nie tylko sam napar kawowy jako taki. Oczywiście wciąż mówimy o korelacji, nie o twardym dowodzie przyczynowo-skutkowym, ale różnica między kawą zwykłą a bezkofeinową jest dość wyrazista.

Uwaga na ilość – efekt nie rośnie w nieskończoność

Choć osoby pijące od jednej do pięciu filiżanek kawy dziennie wypadały lepiej niż te, które praktycznie ją omijały, naukowcy zauważyli też pewną granicę. Przy około dwóch–trzech filiżankach kawy i jednej–dwóch herbat dziennie korzyści wydają się największe. Po przekroczeniu tego poziomu przewaga stopniowo zanika.

Badacze tłumaczą to tym, że nasz organizm ma ograniczoną zdolność metabolizowania związków z kawy i herbaty. W pewnym momencie dodawanie kolejnych filiżanek nie poprawia już sytuacji, a może nasilić skutki uboczne – na przykład:

• kłopoty ze snem,
• kołatania serca,
• uczucie niepokoju lub rozdrażnienia,
• problemy żołądkowe.

Wyniki sugerują, że „złoty środek” to raczej dwa–trzy kubki kawy i jedna–dwie herbaty dziennie, a nie nieograniczone ilości kofeiny.

Czy osoby niepijące kawy powinny zacząć?

Tu odpowiedź badaczy jest ostrożna. Celem pracy nie było zachęcanie wszystkich, by koniecznie zaczęli pić kawę czy herbatę. Wnioski mają raczej uspokoić osoby, które już sięgają po te napoje i martwią się o zdrowie serca czy mózgu.

Eksperci przypominają, że badanie ma charakter obserwacyjny. To znaczy, że pokazuje związek między częstotliwością picia napojów z kofeiną a ryzykiem demencji, ale nie dowodzi w 100%, że to właśnie te napoje są bezpośrednią przyczyną lepszego wyniku. Osoby pijące kawę i herbatę mogą po prostu częściej prowadzić aktywniejszy tryb życia, dbać o dietę lub mieć inne nawyki, które też wspierają mózg.

Inne sposoby dbania o pamięć

Naukowcy podkreślają, że kawa ani herbata nie są magicznym eliksirem młodości dla mózgu. Wskazują na cały zestaw codziennych działań, które w badaniach od dawna łączą się z lepszą kondycją poznawczą:

• regularna aktywność fizyczna,
• sen dobrej jakości przez wystarczającą liczbę godzin,
• dieta bogata w warzywa, owoce, ryby i produkty pełnoziarniste,
• utrzymywanie aktywności społecznej i kontaktu z innymi ludźmi,
• wyzwania intelektualne – nauka nowych rzeczy, języków, gry logiczne, czytanie.

W tym szerszym kontekście filiżanka kawy lub herbaty z kofeiną może być jednym z wielu elementów wspierających sprawny mózg, ale nie zastąpi ruchu, snu i zrównoważonej diety.

Dla kogo kofeina może być problemem

Choć wyniki wyglądają zachęcająco, nie każdy może bez obaw sięgać po dwie–trzy kawy dziennie. Osoby z nadciśnieniem, zaburzeniami rytmu serca czy silną bezsennością powinny ustalić bezpieczną ilość kofeiny z lekarzem.

U części ludzi organizm wolniej rozkłada kofeinę z powodów genetycznych. U nich nawet mocna, pojedyncza kawa późnym popołudniem potrafi zaburzyć sen aż do nocy. A bezsenność z kolei sama w sobie przyspiesza pogarszanie się pamięci i koncentracji. W takiej sytuacji droga do „zdrowego mózgu” może prowadzić raczej przez ograniczenie kofeiny lub zmianę godzin jej przyjmowania niż przez dokładanie kolejnych filiżanek.

Jak przełożyć badanie na codzienną rutynę

Jeśli czujesz się dobrze po porannej kawie czy herbacie, a lekarz nie widzi przeciwwskazań, wyniki badania mogą działać jak dodatkowy argument, by nie rezygnować z tego rytuału. Kilka praktycznych wskazówek:

• Trzymaj się widełek: dwie–trzy kawy i jedna–dwie herbaty dziennie to bezpieczny poziom dla większości zdrowych dorosłych.
• Unikaj picia mocnej kawy późnym wieczorem, jeśli masz problemy ze snem.
• Pamiętaj o wodzie – kawa i herbata nie zastępują nawodnienia.
• Nie traktuj kofeiny jako jedynej „strategii na pamięć”. Ruch i sen są równie ważne.

Kiedy więc następnym razem będziesz parzyć sobie poranną kawę albo herbatę, można pomyśleć o nich nie tylko jak o przyjemnym rytuale. Badania wskazują, że w rozsądnych ilościach te napoje mogą delikatnie przechylić szalę na korzyść sprawnego umysłu na dłużej. Warunek: dbamy też o resztę nawyków – bo żaden napój nie naprawi stylu życia, który na dłuższą metę szkodzi mózgowi bardziej niż wspiera.