Popularny lek na cukrzycę może zmniejszać ryzyko ślepoty po 60.

Czy znany od lat lek na cukrzycę może stać się nieoczekiwaną tarczą chroniącą nasz wzrok przed starczym zwyrodnieniem? Najnowsze dane z Wielkiej Brytanii sugerują, że metformina potrafi znacząco obniżyć ryzyko degeneracji plamki żółtej u seniorów. To odkrycie rzuca zupełnie nowe światło na walkę z AMD, dając nadzieję na dłuższą sprawność widzenia u milionów osób po sześćdziesiątce. Może to być przełom w profilaktyce ślepoty u osób starszych.

Codzienna tabletka na cukrzycę, znana z aptek od lat, może mieć niespodziewany wpływ na ochronę wzroku u osób starszych.

Nowa analiza z Wielkiej Brytanii sugeruje, że metformina – podstawowy lek w terapii cukrzycy typu 2 – wiąże się z mniejszym ryzykiem rozwoju zaawansowanej postaci zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem. To właśnie ta choroba u seniorów najczęściej odbiera możliwość czytania, prowadzenia auta czy rozpoznawania twarzy.

Cicha choroba, która odbiera widzenie centralne

Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (skrótowo AMD lub w polskich opisach DMLA) dotyczy niewielkiego fragmentu siatkówki – plamki żółtej, odpowiedzialnej za ostre widzenie centralne. Gdy ta struktura ulega uszkodzeniu, pacjent coraz gorzej widzi to, co ma przed sobą: litery się zlewają, rysy twarzy znikają, proste linie wydają się powyginane.

Przeczytaj również: Nie Hiszpania ani Włochy, to uzdrowiskowe eldorado przyciąga francuskich emerytów

Lekarze wyróżniają dwie główne postaci AMD:

• Postać wysiękowa (tzw. mokra) – w oku powstają nowe, nieprawidłowe naczynia. Są kruche, przeciekają, dochodzi do obrzęku i krwawień w siatkówce. Objawy postępują szybko, ale istnieją iniekcje do oka, które mogą ten proces wyhamować.
• Postać zanikowa (sucha) – zdecydowanie częstsza. Komórki światłoczułe w plamce obumierają stopniowo, podobnie jak komórki nabłonka barwnikowego. Tworzą się „dziury” w polu widzenia, rozwijające się przez lata. Na tę postać w Europie wciąż nie ma zatwierdzonej skutecznej terapii.

W krajach rozwiniętych zmiany pośrednie i zaawansowane w obrębie plamki dotyczą według szacunków 10–15 procent osób po 65. roku życia. To one są główną przyczyną trwałej utraty widzenia centralnego w tej grupie wiekowej.

Przeczytaj również: Trener ujawnia, dlaczego coraz więcej osób po 60. roku życia wzmacnia mięśnie

AMD to choroba, która nie boli i przez długi czas pozostaje niezauważona, aż nagle zaczyna bardzo utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Metformina – stary lek, nowy trop dla okulistów

Metformina to jeden z najczęściej przepisywanych leków na świecie w cukrzycy typu 2. Zwykle przyjmuje się ją raz lub kilka razy dziennie w formie tabletki. Jej podstawowe zadanie to poprawa wrażliwości tkanek na insulinę i obniżenie poziomu glukozy we krwi.

Z czasem badacze zaczęli dostrzegać, że ten lek może wywierać szersze działanie biologiczne. W literaturze naukowej opisuje się m.in. jego wpływ:

Przeczytaj również: Nie 10 tysięcy, naukowcy z Harvard potwierdzają: tyle kroków dziennie obniża śmiertelność u seniorów

• przeciwzapalny – hamowanie przewlekłego stanu zapalnego w tkankach,
• antyoksydacyjny – ograniczanie uszkodzeń wywołanych przez wolne rodniki,
• na procesy tworzenia nowych naczyń,
• na mechanizmy „sprzątania” uszkodzonych elementów komórek.

Te procesy biolodzy wiążą zarówno z rozwojem powikłań cukrzycy w oku, jak i z samą degeneracją plamki u osób starszych. Kilka dużych analiz obserwacyjnych sugerowało już wcześniej, że osoby przyjmujące metforminę rzadziej mają rozpoznawaną AMD. Nie było jednak jasne, jak mocny i w jakiej fazie choroby jest ten efekt.

Pięć lat śledzenia oczu ponad dwóch tysięcy pacjentów

Naukowcy z uniwersytetu w Liverpoolu przyjrzeli się dokumentacji medycznej 2 089 osób po 50. roku życia z cukrzycą typu 2, objętych regionalnym programem monitorowania retinopatii cukrzycowej. Takie programy regularnie wykonują zdjęcia dna oka, by wychwycić zmiany w siatkówce zanim dojdzie do poważnych powikłań.

W badanej grupie:

Zdjęcia z początku i końca okresu obserwacji oceniano według ujednoliconej skali: brak zmian, wczesne stadium, stadium pośrednie i stadium późne. Naukowcy uwzględnili przy analizie wiek, płeć, czas trwania i wyrównanie cukrzycy oraz obecność retinopatii cukrzycowej, by ograniczyć wpływ czynników zakłócających.

Po pięciu latach osoby przyjmujące metforminę miały o około 37 procent niższe ryzyko rozwoju stadium pośredniego AMD niż pacjenci bez tego leku.

Nie widać było natomiast wyraźnej różnicy w częstości najwcześniejszych zmian ani w przechodzeniu do postaci późnych – tam liczba przypadków pozostawała jeszcze stosunkowo niewielka, co utrudnia wyciąganie twardych wniosków.

Dlaczego akurat stadium pośrednie jest takie istotne

Stadium pośrednie AMD to moment, w którym w badaniu dna oka widać już wyraźne złogi i przetasowania w obrębie plamki, ale pacjent nierzadko wciąż funkcjonuje względnie normalnie. To „okno czasowe”, kiedy ewentualna interwencja mogłaby jeszcze spowolnić dalszą utratę ostrości widzenia.

Jeśli w tym okresie tempo zmian się zmniejszy, istnieje szansa, że osoba starsza dożyje w miarę sprawnego widzenia centralnego, nawet jeśli w siatkówce widać już pewne uszkodzenia. Z tego powodu każdy sygnał, że da się wydłużyć tę fazę, budzi duże zainteresowanie okulistów.

Statystyczna zależność to nie to samo co gotowy lek

Autorzy pracy wyraźnie podkreślają, że ich analiza pokazuje korelację, a nie udowodniony efekt ochronny leku. Metformina w prawdziwym życiu nie trafia do pacjentów losowo – lekarze przepisują ją w określonych sytuacjach klinicznych, u pacjentów o konkretnym profilu zdrowotnym.

To oznacza, że osoby przyjmujące ten lek mogą różnić się od pozostałych nie tylko samym leczeniem, ale również stylem życia, innymi chorobami czy częstotliwością wizyt kontrolnych. Nawet najbardziej zaawansowane analizy statystyczne nie usuną wszystkich takich różnic.

Z tego powodu zespół z Liverpoolu apeluje o przeprowadzenie klasycznych badań klinicznych, w których część pacjentów z AMD – niezależnie od cukrzycy – dostawałaby metforminę, a część placebo. Tylko wtedy można sprawdzić, czy obserwowany efekt się powtórzy, a także ocenić bezpieczeństwo takiej terapii u osób bez cukrzycy.

Czy każdy senior powinien poprosić lekarza o metforminę?

Specjaliści odpowiadają krótko: nie. Metformina nie jest suplementem dla zdrowych. Jak każdy lek, ma przeciwwskazania, możliwe działania niepożądane i określone wskazania rejestracyjne. Stosuje się ją głównie w leczeniu cukrzycy typu 2, czasem w insulinooporności, ale nie jako profilaktykę chorób oczu u osób bez zaburzeń gospodarki cukrowej.

Decyzję o włączeniu metforminy zawsze podejmuje lekarz, biorąc pod uwagę pełny obraz zdrowia pacjenta, a nie wyłącznie ryzyko utraty wzroku.

Dla osób już przyjmujących metforminę z powodu cukrzycy wyniki badania mogą być pewnym dodatkowym powodem, by terapii nie przerywać na własną rękę i jeszcze bardziej dbać o regularne kontrole cukru oraz oczu.

Jak samodzielnie zmniejszyć ryzyko uszkodzenia plamki

Bez względu na metforminę, lekarze od lat podkreślają kilka prostych działań, które w badaniach wiązały się z mniejszym ryzykiem rozwoju lub progresji AMD:

• rzucenie palenia – dym tytoniowy wielokrotnie zwiększa ryzyko chorób siatkówki,
• kontrola nadciśnienia i cholesterolu,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała i aktywność fizyczna,
• dieta bogata w zielone warzywa liściaste, ryby morskie i produkty pełnoziarniste,
• ochrona oczu przed intensywnym promieniowaniem słonecznym (okulary z filtrem UV),
• regularne badania dna oka po 50.–60. roku życia, nawet bez objawów.

U osób z już rozpoznaną chorobą okulista może zalecić specjalne preparaty z luteiną, zeaksantyną i innymi składnikami wspierającymi siatkówkę. Nie zastąpią one leczenia przyczynowego, ale zdaniem części ekspertów pozwalają spowolnić pewne procesy u wybranych pacjentów.

Co dalej z metforminą w profilaktyce ślepoty

Jeśli kolejne badania potwierdzą, że ten stary, dobrze znany lek rzeczywiście zmniejsza ryzyko przejścia AMD w stadium pośrednie lub zaawansowane, może to przełożyć się na zupełnie nowe strategie postępowania u seniorów. Być może metformina dołączy w przyszłości do zestawu narzędzi, po które sięgają okuliści, obok iniekcji do oka, preparatów doustnych i modyfikacji stylu życia.

Na razie wiadomo jedno: choroby oczu i choroby metaboliczne coraz częściej przeplatają się u tych samych pacjentów. Osoba z cukrzycą ma podwyższone ryzyko zarówno retinopatii cukrzycowej, jak i zmian zwyrodnieniowych plamki. Sprawne leczenie cukrzycy, regularne zdjęcia dna oka i szybka reakcja na pierwsze nieprawidłowości mogą w praktyce uratować wiele książek, gazet, a przede wszystkim twarzy bliskich, które pozostaną wyraźne przez kolejne lata.