Nowa grupa krwi po 50 latach badań. Co oznacza MAL dla pacjentów?

Medycyna potrzebowała aż pół wieku, by ostatecznie rozwiązać zagadkę rzadkiego defektu krwinek, który od lat nurtował hematologów. Choć dla większości z nas krew to po prostu system ABO i Rh, naukowcy właśnie oficjalnie wyodrębnili nowy układ o nazwie MAL. To przełomowe odkrycie nie zmieni codzienności w punktach krwiodawstwa, ale dla pacjentów z rzadkim profilem genetycznym jest to realna szansa na bezpieczną operację czy uniknięcie komplikacji w czasie ciąży.

Po pół wieku medycznej zagadki naukowcy wreszcie nazwali i opisali zupełnie nową grupę krwi, związaną z rzadkim defektem na krwinkach.

To odkrycie nie trafi na plakaty w stacjach krwiodawstwa od ręki, ale może uratować życie osobom, u których klasyczne oznaczenie grupy krwi nie wystarcza do bezpiecznej transfuzji.

Czym w praktyce jest grupa krwi

Dla większości z nas temat kończy się na czterech literach: A, B, AB, 0 i znaku Rh+ albo Rh-. W laboratorium wygląda to jednak znacznie bardziej skomplikowanie. Każda krwinka czerwona jest pokryta specyficznymi cząsteczkami – antygenami. Mogą to być białka, cukry albo złożone glikoproteiny. Układ odpornościowy traktuje je jak wizytówki, po których rozpoznaje komórki „swoje” i „obce”.

Przeczytaj również: Nowy, niezwykle rzadki grupa krwi po 50 latach badań. Co zmienia MAL?

Jeśli podczas transfuzji podamy krew z innym zestawem antygenów niż ten, do którego przyzwyczajony jest organizm biorcy, układ odpornościowy może zaatakować obce krwinki. Dochodzi wtedy do gwałtownej reakcji, która zagraża życiu. Dlatego tak istotne jest dopasowanie krwi nie tylko w systemie ABO, ale w wielu innych układach, o których na co dzień rzadko się mówi.

Bezpieczna transfuzja wymaga zgodności w znacznie większej liczbie układów niż tylko ABO i Rh, zwłaszcza u osób z rzadkimi wariantami krwi.

Więcej niż A, B i 0: setki układów grup krwi

Specjaliści od krwiodawstwa posługują się pojęciem „system grup krwi”. Najpopularniejsze to ABO i Rh, ale na liście Międzynarodowego Towarzystwa Transfuzjologicznego widnieje już ponad 300 uznanych grup i kilkadziesiąt systemów. Każdy opiera się na innym antygenie lub zestawie antygenów na powierzchni krwinki.

Przeczytaj również: Nowa grupa krwi po 50 latach badań. Co oznacza MAL?

W Europie większość osób ma standardowe kombinacje w układach ABO i Rh, dlatego o nich uczy się w szkole. W praktyce istnieją jednak dziesiątki rzadkich konfiguracji, takich jak Bombay, Duffy, Diego, MNS czy YT. Dla laboratoriów medycznych bywają one sporym wyzwaniem, bo wymagają wyszukanego typowania oraz specjalnych dawców.

Za rzadką grupę krwi uznaje się taką, która występuje u mniej niż 4 na 1000 osób. Co ciekawe, rzadkość zależy od regionu. Przykładowo Rh ujemny w Chinach jest czymś wyjątkowym, a w Europie dotyczy około 15 procent populacji. Dlatego banki krwi w różnych częściach świata mają nieco inne „zmartwienia”.

Przeczytaj również: Leki GLP‑1: od odchudzania do szansy w terapii uzależnień

Jak wykrywa się nietypowe grupy krwi

Często wychodzi to na jaw przypadkiem – przy kwalifikacji do transfuzji, przed większą operacją albo w trakcie prowadzenia ciąży. Gdy rutynowe testy dają niepokojące wyniki, laboratorium uruchamia dokładniejsze analizy, w tym badania genetyczne.

• najpierw wykonuje się klasyczne próby serologiczne;
• jeśli pojawiają się nietypowe przeciwciała, szuka się rzadkiego antygenu;
• w razie wątpliwości zleca się sekwencjonowanie fragmentów DNA odpowiedzialnych za białka na krwinkach;
• porównuje się wynik z bazami znanych rzadkich grup oraz z próbkami rodziny;
• gdy schemat się powtarza, naukowcy mogą opisać nowy układ.

W ten sposób stopniowo rozszerza się katalog rzadkich grup. Dokładnie taka historia stoi za nowo opisaną grupą MAL.

Antygen AnWj – mała cząsteczka o dużym znaczeniu

Punktem wyjścia do obecnych badań był antygen o nazwie AnWj. Uznawano, że występuje u około 99 procent ludzi na świecie. To oznacza, że tylko 1 procent populacji go nie posiada. Brak tej cząsteczki bywał dotąd wiązany głównie z chorobami – niektóre nowotwory albo ciężkie zaburzenia krwi powodują, że antygen znika z powierzchni krwinek.

Pięćdziesiąt lat temu trafił do szpitala przypadek, który nie pasował do tego obrazu. Do lekarzy zgłosiła się ciężarna kobieta z poważnymi powikłaniami ciążowymi. U nienarodzonego dziecka stwierdzono masywne niszczenie krwinek przez przeciwciała matki. Zespół medyczny zidentyfikował, że przeciwciała atakują właśnie antygen AnWj, ale coś się nie zgadzało – brak antygenu wynikał najprawdopodobniej z dziedzicznej cechy, a nie z choroby.

Opisano całą rodzinę, w której kilka osób miało podobny problem. Badacze zaczęli podejrzewać, że za nieobecność AnWj odpowiada określona mutacja genetyczna. W tamtych czasach techniki badania DNA dopiero raczkowały, więc prace ciągnęły się latami.

Gen MAL na celowniku naukowców

Dopiero rozwój nowoczesnego sekwencjonowania umożliwił dokładne przeanalizowanie odcinków DNA kodujących białka zewnętrznej błony krwinek. Zespół z jednostki zajmującej się krwią i transplantologią w Wielkiej Brytanii porównał próbki osób pozbawionych antygenu AnWj z próbkami typowymi.

Badania wykazały specyficzne delecje, czyli brak fragmentów materiału genetycznego, w genie określanym jako MAL. Gen ten zawiera instrukcję produkcji białka, które znajduje się na powierzchni krwinek czerwonych i kilku innych komórek. Gdy MAL jest uszkodzony, białko nie powstaje, a razem z nim znika także antygen AnWj.

Brak antygenu AnWj okazał się powiązany z defektem w genie MAL. To powiązanie stało się podstawą wydzielenia nowego systemu grup krwi.

Badacze opisali tę zależność w czasopiśmie naukowym zajmującym się hematologią. Na tej podstawie międzynarodowe gremia, które porządkują systemy grup krwi, uznały nowy układ i nadały mu nazwę MAL – od kluczowego genu.

MAL – nowa grupa krwi i nowe wyzwania

Osoby z tak zwanym fenotypem AnWj ujemnym nie mają na krwinkach antygenu AnWj, bo ich organizm nie wytwarza prawidłowego białka MAL. Dla samopoczucia na co dzień nie ma to większego znaczenia, ale problem zaczyna się wtedy, gdy taka osoba musi otrzymać krew lub przechodzi ciążę.

Jeżeli pacjent bez AnWj dostanie krew dawcy, którego krwinki niosą ten antygen, istnieje wysokie ryzyko silnej odpowiedzi immunologicznej. Układ odpornościowy rozpozna antygen jako obcy i zacznie niszczyć transfundowane krwinki. W skrajnych przypadkach dochodzi do wstrząsu poprzetoczeniowego, uszkodzenia nerek i zagrożenia życia.

Nowo opisany układ MAL pozwala te ryzyka ująć w czytelne ramy, opracować schematy działań dla laboratoriów oraz wytyczne dla lekarzy. Dzięki temu pacjenci z tą rzadką cechą mogą liczyć na bezpieczniejsze leczenie.

Jak zmieni się praca banków krwi

Kluczową korzyścią jest możliwość projektowania testów genetycznych, które szybko wychwycą osoby z układem MAL. W praktyce oznacza to, że:

• laboratoria będą mogły z wyprzedzeniem typować dawców pod kątem obecności lub braku antygenu AnWj,
• powstaną wyspecjalizowane rejestry dawców rzadkich, w tym nosicieli cechy MAL,
• pacjenci z udokumentowaną rzadką grupą krwi otrzymają specjalne karty lub wpis w dokumentacji, który ułatwi dobór krwi w nagłych sytuacjach,
• ciąże kobiet z cechą MAL będą objęte bardziej precyzyjną kontrolą serologiczną.

Przy grupach rzadkich często powtarza się to samo wyzwanie: trudno znaleźć idealnie zgodnego dawcę. W niektórych przypadkach krew trzeba ściągać z innego kraju, a nawet z innego kontynentu. Zdefiniowanie układu MAL daje szansę, że takie poszukiwania będą bardziej uporządkowane.

Co to oznacza dla zwykłego pacjenta

Dla przeciętnej osoby, która ma jedną z częstszych kombinacji w systemach ABO i Rh, nowa grupa MAL nie zmienia codziennej rzeczywistości. Nadal warto znać swoje oznaczenie grupy, ale w razie poważnego zabiegu czy wypadku i tak zawsze wykonuje się badanie krwi przed transfuzją.

Większe znaczenie ma to dla osób pochodzących z populacji, w których występuje więcej rzadkich wariantów krwi. W niektórych krajach szczególną uwagę zwraca się na pacjentów z korzeniami w regionach o dużej różnorodności genetycznej, bo to tam częściej powstają unikalne kombinacje antygenów.

W praktyce każdy, kto przeszedł skomplikowaną transfuzję albo miał niejasne problemy z dobraniem krwi, może zapytać lekarza o możliwość dokładniejszego badania serologicznego czy genetycznego. Z punktu widzenia bezpieczeństwa przetoczeń im bardziej szczegółowy profil, tym mniejsze ryzyko groźnych reakcji.

Dlaczego katalogowanie grup krwi wciąż ma znaczenie

Czasy, gdy szpitale korzystały z jednego uniwersalnego roztworu do przetoczeń, dawno minęły. Medycyna idzie w stronę coraz bardziej spersonalizowanego leczenia. Dotyczy to także transfuzji – szczególnie u pacjentów przewlekle transfuzjowanych, takich jak osoby z talasemią, sferocytozą wrodzoną czy niektórymi nowotworami krwi.

Przy wielokrotnych przetoczeniach rośnie ryzyko, że organizm zacznie produkować przeciwciała przeciwko rzadkim antygenom. Jeśli katalog znanych układów jest ubogi, lekarze mogą nie wiedzieć, przed czym tak naprawdę próbują chronić pacjenta. Nowe systemy, takie jak MAL, poszerzają tę mapę i pozwalają przewidywać problemy, zanim do nich dojdzie.

Ciekawą konsekwencją takich badań jest też lepsze zrozumienie różnorodności biologicznej człowieka. Geny odpowiadające za antygeny na krwinkach są bardzo „twórcze” ewolucyjnie. Zmienność tych cząsteczek pomagała naszym przodkom bronić się przed pasożytami czy bakteriami. Dziś ta sama zmienność wymusza rozwój coraz bardziej precyzyjnej transfuzjologii.

Dla czytelnika niebędącego lekarzem najważniejsza informacja jest prosta: badacze wciąż doprecyzowują, jakie typy krwi istnieją, a każde takie doprecyzowanie zwiększa bezpieczeństwo pacjentów. Nawet jeśli ktoś nigdy nie usłyszy, że ma układ MAL, praca nad takimi rzadkimi wariantami wpływa na standardy opieki także w zwykłych szpitalach.