Miliony roztoczy na twojej twarzy mają zaskakującą budowę ciała

Na twarzy większości ludzi żyją miliony mikroskopijnych roztoczy.

Naukowcy właśnie ujawnili, jak bardzo nietypowo zbudowane są te stworzenia.

Nowe badania ich materiału genetycznego pokazują, że znane od lat roztocza z rodzaju Demodex są jednocześnie niezwykle proste, wyspecjalizowane i… mniej groźne, niż do tej pory sądzono. Co więcej, naukowcy obalili popularną teorię, która obarczała je winą za część przewlekłych problemów skórnych.

Maleńcy lokatorzy mieszkający w porach skóry

Demodex folliculorum to mikroskopijne roztocze, przypominające wydłużonego robaka. Żyje głównie w mieszkach włosowych na ludzkiej twarzy – w okolicy nosa, czoła, policzków, rzęs i brwi. Drugim, blisko spokrewnionym gatunkiem jest Demodex brevis, zasiedlający nieco inne struktury skóry.

Przeczytaj również: Jak w domowym zaciszu ujędrnić wiotkie ramiona prostym ćwiczeniem

Te maleńkie stworzenia mają około 0,3 mm długości, więc bez problemu mieszczą się w porach i fałdach naskórka. Spędzają tam praktycznie całe swoje krótkie życie, trwające zwykle od dwóch do trzech tygodni. Żywią się głównie sebum, czyli tłustą substancją wytwarzaną przez gruczoły łojowe, która normalnie chroni i natłuszcza skórę.

Naukowcy szacują, że na jednym ludzkim obliczu może żyć nawet kilka milionów takich roztoczy, całkowicie niewidocznych gołym okiem.

Choć ta informacja brzmi jak scenariusz horroru, w praktyce niemal każdy dorosły człowiek ma swoją „kolonię” Demodexów i funkcjonuje z nią zupełnie normalnie. Wyjątkiem bywają noworodki, które dopiero z czasem „zarażają się” roztoczami, najczęściej od rodziców, przez bliski kontakt skóry ze skórą.

Przeczytaj również: Ćwiczyłem rano przez 30 dni, mój tłuszcz brzuszny zaczął znikać

Kontrowersyjny mit: czy roztocza nie wydalają?

Przez lata wokół Demodexów krążyła jedna szczególnie uparta hipoteza. Część naukowców sugerowała, że te roztocza nie posiadają odbytu. Według tej koncepcji wszystkie odchody miały się gromadzić w ich ciele przez całe życie, by zostać uwolnione dopiero w momencie śmierci zwierzęcia.

Takie „rozerwanie się” martwego roztocza miało – w tej wizji – zasypywać okoliczną skórę bakteriami i produktami przemiany materii, a to z kolei łączono z wybranymi chorobami dermatologicznymi. Szczególnie często wskazywano na trądzik różowaty, czyli przewlekłe zaczerwienienie i zapalenie skóry twarzy z grudkami i krostami.

Przeczytaj również: Zapomniany „sport babci”, który genialnie wysmukla ciało i wygładza cellulit

Nowe badania genomu: tak, mają odbyt

W czasopiśmie naukowym „Molecular Biology and Evolution” ukazała się praca, w której badacze szczegółowo przeanalizowali genom Demodex folliculorum. Po raz pierwszy udało się w całości zsekwencjonować materiał genetyczny tego roztocza. Dzięki temu można było sprawdzić, jakie struktury ma zapisane w „instrukcji obsługi” swojego ciała.

Naukowcy jednoznacznie potwierdzili istnienie odbytu i pełnego układu pokarmowego. Oznacza to, że Demodexy normalnie trawią sebum, a następnie na bieżąco wydalają resztki. Nie dochodzi więc do żadnej dramatycznej „eksplozji” zawartości jelit po ich śmierci.

Nowe dane mocno podważają pomysł, że to masowe rozpady roztoczy bez odbytu miałyby stać za trądzikiem różowatym i wybranymi zapaleniami skóry.

Badacze sugerują, że zwiększona liczba Demodexów u osób z takimi problemami może być raczej skutkiem istniejącej już choroby niż jej główną przyczyną. Chora, zmieniona zapalnie skóra stanowi po prostu dogodniejsze środowisko do rozmnażania się roztoczy, które korzystają z nadmiaru sebum i zmienionych porów.

Genetyka skrajnie uproszczona do minimum

Analiza genomu pokazała jeszcze coś: Demodex folliculorum jest skrajnie wyspecjalizowany i uproszczony. Jak na zwierzę ma wyjątkowo mało genów i produkuje bardzo ograniczoną liczbę białek. To efekt długiej ewolucji w jednym, specyficznym środowisku – ludzkich mieszkach włosowych.

Budowa ciała jest wręcz minimalistyczna. Każda z małych nóg roztocza porusza się dzięki zaledwie trzem mięśniom z pojedynczych komórek. Nie ma tu rozbudowanych struktur ani „nadprogramowych” narządów. Tylko to, co potrzebne, by przemieszczać się wzdłuż mieszka włosowego i wciągać sebum.

• mikroskopijna długość około 0,3 mm
• prosty układ mięśniowy z pojedynczych komórek
• rekordowo mała liczba genów i białek
• brak wielu mechanizmów obronnych typowych dla spokrewnionych gatunków

Badacze wykazali też, że roztocza utraciły geny odpowiedzialne za reagowanie na światło dzienne. Nie potrafią już skutecznie radzić sobie z promieniowaniem ultrafioletowym, a ich organizm nie „budzi się” na światło tak, jak u wielu innych zwierząt.

Nocne życie roztoczy i kradziona melatonina

Taka genetyczna „oszczędność” sprawiła, że Demodex stał się w praktyce typowym nocnym bywalcem. W ciągu dnia siedzi głęboko w porach, gdzie słońce do niego nie dociera. Gdy robi się ciemno, roztocza zaczynają przemieszczać się po powierzchni skóry, parować i szukać nowych mieszków do zasiedlenia.

Ciekawostką jest to, że korzystają przy tym z substancji wytwarzanej przez samą skórę gospodarza. Chodzi o melatoninę – hormon kojarzony głównie ze snem i rytmem dobowym. Ludzki organizm wydziela melatoninę nie tylko w mózgu, lecz również w skórze, szczególnie wieczorem i w nocy.

Roztocza nie muszą już produkować melatoniny same. Wystarczy, że czekają, aż skóra człowieka zacznie ją wydzielać, a one po prostu „podpinają się” pod gotowe zasoby.

To kolejny element pokazujący, jak silnie te organizmy uzależniły się od swojego gospodarza. Zamiast utrzymywać rozbudowany zestaw własnych genów, Demodexy zdały się na to, że człowiek dostarczy im część potrzebnych substancji.

Od pasożyta do pomocnika skóry?

W wielu starszych opisach Demodex występował głównie jako pasożyt, który budzi niepokój dermatologów. Dzisiejsze badania rysują bardziej zniuansowany obraz. Roztocza faktycznie żyją kosztem człowieka i korzystają z jego zasobów, ale w normalnych warunkach nie powodują bezpośrednio szkód.

Co więcej, pojawia się coraz śmielszy pomysł, że z czasem mogą zostać uznane za swoistych sprzymierzeńców skóry. Zjadając sebum i „czyszcząc” wnętrze porów, mogą w pewnym zakresie pomagać w utrzymaniu ich drożności. Dla samych roztoczy to po prostu jedzenie, dla skóry – potencjalnie mniejsza ilość zalegającego łoju.

Naukowcy spekulują, że jeśli tendencja do upraszczania genomu będzie się utrzymywać, Demodex folliculorum może w odległej przyszłości przestać być postrzegany jako klasyczny pasożyt. Bardziej przypominałby wtedy organizm symbiotyczny, który coś zyskuje, ale jednocześnie zapewnia gospodarzowi określoną korzyść – w tym przypadku „odkurzanie” porów.

Czy trzeba bać się roztoczy z twarzy?

Sam fakt, że na naszej skórze żyją miliony organizmów, nie oznacza automatycznie kłopotów. Problemem stają się dopiero sytuacje, w których dochodzi do zaburzeń równowagi: na przykład nagłego zwiększenia liczby Demodexów, zmian składu sebum, spadku odporności skóry czy jednoczesnego rozrostu bakterii.

Osoby z uporczywymi zmianami skórnymi, zaczerwienieniem, świądem czy pieczeniem twarzy powinny skonsultować się z dermatologiem. Specjalista może zdecydować o badaniu na obecność roztoczy, ale także oceni inne czynniki – od gospodarki hormonalnej po skład kosmetyków używanych na co dzień.

Dla większości zdrowych osób codzienna, łagodna pielęgnacja skóry, unikanie agresywnego szorowania i stosowanie kosmetyków dopasowanych do typu cery w zupełności wystarcza. Demodexy po prostu są, jedzą swoje porcje sebum i giną po kilku tygodniach, zastępowane przez kolejne pokolenia.

Mikrobiom skóry a dobre nawyki

Historia tych mikroskopijnych lokatorów wpisuje się w szersze spojrzenie na mikrobiom skóry – cały zestaw bakterii, grzybów i drobnych organizmów, które z nami współistnieją. Coraz bardziej widać, że zamiast próbować całkowicie je „wybić”, rozsądniej jest dbać o równowagę.

Delikatne oczyszczanie, unikanie nadmiaru silnie odtłuszczających środków, rozważne używanie antybiotyków i leków przeciwgrzybiczych to działania, które pomagają utrzymać mikroorganizmy w ryzach, a jednocześnie nie niszczą ochronnej warstwy skóry. Demodexy stają się w tym obrazie jednym z wielu elementów układanki, a nie głównym „czarnym charakterem” odpowiedzialnym za każdy problem z cerą.